Kasteel Wulven

Drone boven Kasteel Wulven
Drone opname van januari 2018 (Bert Goes)

Kasteel Wulven stond midden in de ontginning Wulven. Een gebied dat rond het jaar 1000 is gecultiveerd. Aangenomen wordt dat dit kasteel de opvolger is van het 600 meter zuidelijker gelegen mottekasteel Kersberg. Het kasteel is in 1828 gesloopt. Tegenwoordig is alleen een eilandje zichtbaar naast restaurant Kees aan de Koedijk. Kasteel Wulven is in drie bewoningsperiodes te verdelen: de familie Van Wulven, de familie Van Renesse en de Rijke stedelingen.

Periode Van Wulven (1296 – 1435)

Het huis Wulven is gebouwd door een lid van de familie van Wulven. Wulven zou afkomstig zijn van de Golven. De W en G werden vroeger door elkaar heen gebruikt en het wapen van de familie zit vol met golven (bron).

In oorsprong behoorde deze familie tot de Stichtse ministerialiteit. Later was de loyaliteit aan de Utrechtse bisschop minder. Dat zien we gebeuren in het jaar 1296. Ernst II van Wulven bouwt in dat jaar een stenen huis. Het gaat dan waarschijnlijk om een stenen woontoren, vergelijkbaar met het eerste kasteel Heemstede en Vuylcop. Naast het kasteel wordt een hofstede gebouwd en een gracht aangelegd.

Ondanks dat het huis Wulven in het Sticht Utrecht ligt, draagt hij het kasteel op aan Floris V, graaf van Holland en Zeeland. Lang heeft Ernst II van Wulven er geen plezier van. Hij overlijdt tussen 1297 en 1303. Zijn vrouw wordt dan eigenaar van het kasteel en gerecht. Zoon Ernst van Wulven III overlijdt voortijdig, waardoor Wulven in het bezit komt van de oudste dochter Mabelia van Wulven (bron).

Kasteel Wulven
Terrein van kasteel Wulven van dichtbij

Sloop kasteel Wulven

Op 12 juni 1345 belegeren Graaf Willem IV van Holland met 2800 manschappen de stad Utrecht. Ernst van Wulven IV (een zoon van Mabelia van Wulven) vecht met de graaf mee. Immers het huis was in 1296 opgedragen aan Holland en dan moet er ook wel worden meegestreden. Het beleg duurt 6 tot 8 weken. Bisschop Jan van Arkel is in Avignon en keert terug. Er wordt een wapenstilstand afgesloten, maar voordat deze is afgelopen, overlijdt Graaf Willem IV van Holland bij een ander gevecht.

De edelen die zich bij de graaf hebben aangesloten moeten spijt erkennen aan de bisschop. Ernst van Wulven IV is één van de drie edelen die dit weigert. Op 22 november 1345 wordt het kasteel door de bisschop en een groep Utrechters veroverd en afgebroken (bron). Het huis Wulven lijkt op dat moment eigendom te zijn van moeder Mabelia van Wulven.

Herbouw nieuw en groter kasteel

Na zijn ballingschap bouwt Ernst van Wulven IV een nieuw en groter kasteel. Na het overlijden van zijn moeder Mabelia rond 1354, wordt hij eigenaar van het gerecht en het nieuwe kasteel. Ernst IV krijgt een dochter Clementina. Zij trouwt met Herman van Lokhorst, die of schepen (13x) of burgemeester van Utrecht (9x) is. Op 14-11-1361 krijgt Clementina Wulven in bezit na het overlijden van haar vader.

Binnen één jaar overlijdt Clementina zelf. Haar zoon Herman van Lockhorst wordt de nieuwe eigenaar. Hij is de laatste telg uit de Wulven-familie en krijgt het kasteel in zijn bezit. Herman heet dan wel Van Lokhorst, maar noemt zich Herman van Wulven. Hij vindt dat het geslacht Van Wulven een langere voorgeschiedenis heeft dan het geslacht Van Lokhorst. In 1372 krijgt hij Kasteel Oud-Wulven en gerecht erbij, nadat zijn vader, eveneens Herman van Lockhorst geheten, is overleden (bron)..

Deze Herman schenkt in 1393 het gerecht Wulven en het huis Wulven aan Balthasar van Buren, vanwege het huwelijk met zijn dochter Clementina Lockhorst van Wulven.

Balthasar van Buren beschikt over een aantal soldaten. We zien hem regelmatig oorlog voeren. Zo is hij in 1405 betrokken bij het beleg van Kasteel Everstein. Het kasteel (voorburcht) moet dan ook dermate groot zijn geweest om deze soldaten te kunnen herbergen.

In 1425 vindt Rudolf van Diepholt tijdelijk onderkomen op kasteel Wulven bij Balthasar en Clementina. Hij is tegenbisschop en is gevlucht uit de stad Utrecht. Dat er soldaten wonen op het kasteel blijkt ook uit onderstaand verhaal.

Voorjaar 1426
Boswachter Jan Braek ontdekt dat drie bewapende mannen in de bossen rond Kasteel Wulven rondspoken. Hij sluit zich bij hen aan en hoort dat ze de bisschop willen vermoorden. Braek zegt dat hij het kasteel goed kent en dat de bisschop om 8 uur ’s avonds naar zijn kamer zou gaan. Hij stelt voor het kasteel in te gaan en ’s avonds de poort te openen. De mannen moesten dan uit hun schuilplaats komen en naar de kamer van de bisschop gaan. Bij het openen van de poort ’s avonds  kwamen de drie tevoorschijn. Ze werden overrompeld en in de keldergevangenis van het huis opgesloten.
(Utrechts Nieuwsblad 15 september 1928)

Met Pinksteren 1426 trekt Balthasar van Buren samen met andere edelen de stad in en verdrijven ze de zittende bisschop Zweder van Kuilenburg. Ook hiervoor worden zijn soldaten ingezet. Rudolf van Diepholt wordt daarna bisschop van Utrecht (bron).

Datum Eigenaar
1296 Ernst II van Wulven
Tussen 1297 en 1303 Jutte van Wulven (vrouw)
19-12-1314 Mabelia van Wulven (dochter)
25-4-1354 Ernst IV van Wulven (zoon)
14-11-1361 Clementina van Wulven (dochter)
14-10-1362 Herman van Lokhorst, noemt zich Herman van Wulven (zoon)
1393 Balthasar van Buren (schoonzoon)
10-11-1435 Lutgaarde van Buren (dochter)
De Van Wulven-dynastie

Periode Van Renesse (1435 – 1592)

Dochter Lutgaarde van Buren is in 1435 de volgende eigenaar van huis en het gerecht. Ze trouwt met Jan van Renesse VII, die zich heer van Wulven mag noemen. Jan van Renesse VII is o.a. schepen, burgemeester en schout van Utrecht. Het echtpaar krijgt een zoon, maar die blijft kinderloos.

In 1448 zijn er in Utrecht weer problemen met Bisschop Rudolf van Diepholt. Die wordt de stad uit gedreven nadat hij een belastingverhoging had afgekondigd. Van Diepholt keert na een jaar terug en raakt in Utrecht in gevecht met enkele edelen, waaronder Jan van Renesse VII. Van Renesse verliest en verdwijnt in de gevangenis. Hij moet als straf 10.000 Goud-guldens betalen en het huis Wulven zou worden gesloopt. Notabene het huis waar Rudolf van Diepholt 24 jaar eerder was ondergedoken. Van een eventuele sloop lezen we verder niets.

Jan van Renesse VII is een aantal jaar later verzoend met de nieuwe bisschop en Utrecht en zien we hem op 3 augustus 1456 deel uitmaken van de Utrechtse delegatie bij het verdrag van IJsselstein. Daarin wordt afgesproken dat David van Bourgondië de nieuwe bisschop van Utrecht wordt.

Wanneer Jan van Renesse VII rond 1465 voor de tweede keer trouwt, draagt zijn ziekelijke zoon het gerecht en huis over aan zijn vader (bron). Dat hertrouwen is met Margaretha van Culemborch. Samen krijgen ze een zoon Jan van Renesse VIII, die in 1492 de eigenaar van het gerecht en huis wordt. De band met de familie Van Wulven is definitief doorgesneden.

Kasteel Wulven als bedevaartsplaats

Het huis Wulven is dan uitgegroeid tot een indrukwekkend kasteel. Ook staat in de kapel bij het kasteel een Mariabeeldje dat wordt vereerd en bezocht door pelgrims. Deze bedevaartfunctie duurt van ongeveer 1450 tot ongeveer 1525. Jan van Renesse VIII krijgt in 1501 zoon Adriaen van Renesse. Hij wordt gedoopt door Adriaen Floriszoon, die later de enige Nederlandse paus zou worden. Adriaen van Renesse sterft vlak voordat hij aartsbisschop van Utrecht wordt.

De oudste zoon van Jan van Renesse VIII wordt in 1536 eigenaar van het huis. Het kasteel wordt in dat jaar Ridderhofstad. Na een jaar draagt hij het over aan zijn broer, die eveneens Jan van Renesse heet. De familie Van Renesse gebruikt standaard de toevoeging ‘Van Wulven’ achter hun naam.

Op 20 augustus 1554 krijgt de derde zoon van Jan van Renesse VIII het huis Wulven en gerecht in leen. In 1566 is deze Jan van Renesse VIIII een van de eerste edelen die streeft naar vrijheid van godsdienst en het verzoekschrift aan de landvoogdes Margaretha van Parma tekent. Jan van Renesse VIIII, heer van Wulven, blijkt een van de lokale drijvende krachten achter de beeldenstorm in Utrecht. Wanneer Alva naar Nederland komt vlucht hij het land uit. In 1574 is hij in Leiden als de stad wordt belegerd. Daarna woont hij in Utrecht op het Sint Janskerkhof, een woning die hij al sinds 1560 in zijn bezit heeft.

Na zijn dood neemt zoon Jan van Renesse in 1584 het huis over. Het huis is dan vervallen en moet nodig worden opgeknapt. Binnen de familie is onvoldoende geld aanwezig en het huis gaat in de verkoop. De laatste Van Renesse verkoopt het kasteel en het gerecht in 1592.

Datum Eigenaar
10-11-1435 Lutgaarde van Buren
1452 Jan van Renesse (zoon)
Rond 1465 Jan van Renesse VII (vader)
10-3-1492 Jan van Renesse VIII (zoon)
16-8-1536 Jan van Renesse (zoon)
5-11-1537 Jan van Renesse (broer)
20-8-1554 Jan van Renesse (zoon)
1584 Jan van Renesse (zoon)
18-3-1592 Wouter van Oudshoorn
De Van Renesse-dynastie

Rijke stedelingen (1592 – 1828)

Het zijn de rijke stedelingen die het huis Wulven en gerecht dan overnemen. De koper in 1592 is Wouter van Oudshoorn die er 36.000 gulden voor betaalt. Wouter van Oudshoorn is van adel en burgemeester in Dordrecht. Hij knapt het huis op, waarbij volgens een oude bron het huis opnieuw is opgebouwd (bron). Ook breidt hij het gerecht Wulven een stuk uit ten kostte van het gerecht ’t Goy en Houten. Na zijn overlijden komt het huis in handen van zijn zoon Michel van Oudshoorn.

In 1631 is zijn zwager Andries Boccart één dag bezitter en die verkoopt huis en gerecht door aan Philibert van Tuyll van Serooskerken voor een bedrag van 108.000 gulden. Deze Philibert van Tuyll van Serooskerken heeft kennelijk geld genoeg, want hij koopt ook een huis in Utrecht aan de Drift. Een straat waar nogal wat adel in die tijd woonde. Opnieuw kan Wulven dan als een buitenverblijf worden beschouwd. In de stad was het niet altijd prettig vertoeven en zo’n huis buiten is aangenaam.

Kasteel Wulven rond 1646, getekend door Roelant Roghman.
Roelant Roghman, ca. 1646

Het kasteel wordt in die tijd opnieuw gemoderniseerd. Op een tekening uit 1646 is het huis van Philibert van Tuyll van Serooskerken te zien met twee verdiepingen, een zolder en een toren. Er is een flinke gracht en rechts is een gebouw waar het gerechtshuis is ondergebracht. Het is een indrukwekkend huis. Toch is dit slechts gebouwd op het relatief kleine eiland dat we tegenwoordig zien. Voor het huis was een voorburcht met ook wat gebouwen. Direct naast deze voorburcht stond de kasteelboerderij, die ook weer omgeven was door een gracht.

Bezetting door de Fransen
In de zomer van 1672 bereikt het Franse leger de stad Utrecht. Ze eisen geld om de oorlog te kunnen betalen. Hieronymus van Tuyll van Serooskerke is een van de belangrijkste edelmannen. Van hem wordt 6000 gulden geëist. Omdat hij niet betaald, trekken Franse soldaten bij hem in. Daarbij wordt het huis vernield en worden de bewoners beledigd. Pas als hij na de tweede dag betaalt, vertrekken ze. Het is onbekend om welke huis dit gaat, maar mogelijk betreft dit kasteel Wulven (bron).

Wanneer Philibert van Tuyll van Serooskerke (zoon van Hieronymus) in 1678 eigenaar wordt gebeurt er naast Kasteel Wulven iets bijzonders. Kasteel Heemstede krijgt Diederick van Veldhuijsen als eigenaar, die indrukwekkende tuinen laat aanleggen. Het huis Wulven ligt net niet in de weg voor deze tuinen.

In 1696 koopt Pieter Paget de Bragard het huis en gerecht. Na zijn overlijden erft Hendrik van der Graeff de Vapour het huis en gerecht. Hij is predikant in Herwijnen en Benthuizen. De familie van der Graeff de Vapour wordt in de diverse bronnen genoemd als een steenrijke familie. Het huis Wulven is een extra huis voor de familie. Zoon Hendrik van der Graeff van Vapour wordt in Benthuizen geboren en krijgt het huis en gerecht als kind automatisch in zijn bezit. Bij officiële verhuurhandelingen zoals in 1727 bij de notaris treedt zijn moeder op.

In de 18e eeuw worden de pijlers van het toegangshek neergezet. Een bijgebouw van het huis krijgt een wapensteen van het gerecht Wulven met de familiewapens van Hendrik van der Graeff van Vapour en diens vrouw Adriana de la Barre. Deze is tegenwoordig te zien in de voorgevel van de kasteelboerderij.

Datum Eigenaar
26-5-1592 Wouter van Oudshoorn
7-2-1625 Michiel van Oudshoorn (zoon)
20-6-1631 Andries Boccart (zwager)
20-6-1631 Philibert van Tuyll van Serooskerken
8-8-1661 Hieronymus van Tuyll van Serooskerke (zoon)
1-3-1678 Philibert van Tuyll van Serooskerke (zoon)
5-10-1696 Pieter Paget de Bragard
19-5-1719 Hendrik van der Graeff de Vapour (neef)
18-10-1724 Hendrik van der Graeff de Vapour (zoon)
16-9-1779 Adriana de la Barre (partner)
17-4-1780 Johanna Helena van der Graaf de Vapour (schoonzus)
28-3-1791 Adriana Hendrika van der Graaf de Vapour – Verboom
23-10-1819 Thomas Verboom (partner)
1827 François Jean baron De Wijkerslooth de Weerdesteyn
De periode rijke stedelingen

Definitieve sloop

Ondanks de rijkdom van de familie gaat het in de tweede helft van de 18e eeuw niet goed met het huis. In 1795 schrijft Jacobus Kok over Kasteel Wulven: “Uitwendig heeft het huis niet veel aanziens. In zijne hoogte en zwaar muurwerk vertoont het de merkteekens van zijnen alouden luister“. Met de komst van de Fransen die geen oog hebben voor de adel is er voor het huis geen verbetering in zicht. Na zo’n 50 jaar verval wordt op 22 september 1827 Kasteel Wulven geveild en gekocht door baron Wijkerslooth de Weerdesteyn.

Aankondiging veiling Kasteel Wulven in de krant van  10 september 1827.
Advertentie Utrechtsche Courant 10 september 1827. Klik voor een vergroting.
Kasteel Wulven in 1827 door Michel Mourot (Rijksmuseum)
Kasteel Wulven in 1827 door Michel Mourot (Rijksmuseum)

Bovenstaande tekening is gemaakt door Michel Mourot vanuit het zuidoosten van het kasteel. Rechts aan de toren is de wapensteen te zien, die later is verplaatst naar de naastgelegen boerderij. In de toren was het gerechtshuis van het gerecht Wulven. Volgens de tekening is baron Wijkerslooth de Weerdesteyn eigenaar en dan zou deze in 1827 zijn gemaakt. De imposante waterpartij naast het kasteel is dan verdwenen.

Baron Wijkerslooth de Weerdesteyn laat het kasteel in 1828 slopen.

Huidige situatie

Momenteel is er een eiland te zien met gracht. Je krijgt hierdoor de indruk van de grootte van het kasteel. Het terrein is overwoekerd door struiken, planten en bos. Hier en daar zijn restanten van een brug te zien. Het voorhuis stond niet op dit eiland.

Op de naastgelegen kasteelboerderij is een wapensteen te zien en verder zijn de stenen staanders van een hek uit de 18e eeuw te zien.

Deze pagina is gewijzigd op 5 maart 2021