Politie Houten

Politie Houten in 1902
Veldwachter Houten in 1902 (Collectie RAZU)

De handhaving van de openbare orde was van oudsher een taak van de schout. Maar deze kon nooit overal tegelijk zijn en had meerdere taken. Wanneer er in de 18e eeuw een probleem was met bedelaars of landlopers, kreeg de schout hulp van weerbare mannen. Raakte de verdachte gewond of stierf deze, dan gingen de mannen vrijuit. In september 1790 wordt er in Schalkwijk een nachtwacht ingesteld. Die duurde tot de Franse inval in 1795.

Veldwachters

In maart 1811 richt Keizer Napoleon een politiemacht naar Frans model in. Er komt op het platteland een boswachter en een veldwachter. Het zijn vaak oud-militairen die in deze functie stappen. Ze waren onbewapend en bij grotere overtredingen moest de gendarmerie uit de stad erbij worden gehaald. In 1812 is veldwachter H. van Wifferen in Houten de eerste Houtense gemeenteveldwachter. In Schalkwijk is er vanaf 1814 een veldwachter en in Tull en ’t Waal vanaf 1828.

Een veldwachter heeft in het begin geen hoog aanzien. Hij wordt slecht betaald en heeft neventaken als bode of opzichter bij openbare werken. Langs de Loerikseweg in Houten waren er in 1832 armenhuisjes voor arbeiders en de veldwachter.

Gemeenteveldwachters en rijksveldwachters
In 1856 wordt de rijksveldwachter ingevoerd. Dit waren personen die boswachter als bijbaan hebben. Ze zijn dan in plaats van boswachter voortaan rijksveldwachter. De gemeenteveldwachter wordt door de gemeente betaald. Deed de gemeenteveldwachter werk voor de rijksveldwacht, dan was hij onbezoldigde rijksveldwachter. Het moest allemaal zo goedkoop mogelijk van het ministerie. In 1858 verschijnt wel de betaalde rijksveldwachter, maar de vacatures kunnen niet altijd worden opgevuld. Deze politievorm zou tot 1940 blijven bestaan.

Naarmate de 19e eeuw vordert, wordt de positie van veldwachter professioneler. De veldwachter krijgt een sabel, helm en later een revolver. Ook krijgt hij vergoedingen, maar echt hoog is het loon niet. De bekendste Houtense veldwachter is Jan van Arkel. Hij is 42 jaar veldwachter (1882 – 1924) in het dorp, vrijwel gelijk aan de periode van burgemeester Waller. Hij stopt op 15 oktober 1924.

Namen van veldwachters

Veldwachters in Houten
H. van Wifferen (1812 – ??) – gemeenteveldwachter
Antonij de Wit (?? – 1832 – ??) – gemeenteveldwachter
Petrus Smit ( – 1854) – gemeenteveldwachter
Johannes van der Valk (1860 – 1867) – veldwachter
Jan van der Werff (1872 – 1872)  – veldwachter, vanaf 1877 rijksveldwachter.
Izak Drever (1872 – 1877) – veldwachter
Willem van der Heijden (1877 – 1879) – gemeenteveldwachter
Martinus van Arkel (1879 – 1882) – gemeenteveldwachter
Jan van Arkel (1882 – 1924) – gemeenteveldwachter
Arie Versteeg (1890 – 1903) – veldwachter
J. van Apeldoorn (??? – 1917) – buitengewoon veldwachter
H. Wagenvoort (??? – 1914 – >1918) – veldwachter
Rutger de Graaf (1924 – >1935) – gemeenteveldwachter
Johannes Hoekstra (1940 – 1942) – veldwachter

Cornelis Jz Uijttewaal – onbezoldigd rijksveldwachter
Jan Versteeg (1854 – 1870) – rijksveldwachter in ’t Goy
Aart van den Berg (1862 – 1864) – rijksveldwachter
Hermanus Westhout (1864 – 1871) – rijksveldwachter
Michael de Man (1871 – 1872) – rijksveldwachter
Engelbertus Roerdinkholder (1877 – 1880) – rijksveldwachter
Theodorus Pardoen (1880 – ??) – rijksveldwachter
G. Brouwer (?? – 1898) – rijksveldwachter
P. Deys (1898 – >1911) – rijksveldwachter
Antonie Diks (1875 – 1899) onbezoldigd rijksveldwachter 
Bartus Kreijermaat (1903 – 1904) – rijksveldwachter
Pieter van der Laan (1905 – 1910) – rijksveldwachter onbezoldigd
Johannes de Sutter (1920 – 1922) – rijksveldwachter
Marten Kuilder (1923 – 1932) – rijksveldwachter

Veldwachters in Schalkwijk
Francis Geurts (1838 – <1879) – onbezoldigd rijksveldwachter
Janus Geurts (?? – ??) – veldwachter
Pieter Dammers (rond 1850)
Aart van den Berg (1862 – 1862) – rijksveldwachter
v.d. Neut (rond 1886) – onbezoldigd rijksveldwachter
C. Kroon (rond 1866) – veldwachter
Cornelis Krol (<1897) – gemeenteveldwachter
Johannes van Zwet (1898 – < 1901) – gemeente veldwachter
Bartus Kreijermaat (1904 – ??)
In 1905 is er een vacature
Johannes Cornet (<1921 – >1923)
Bart Boere (rond 1928/1929)
C. Versteeg (<1929 – >1931)

Veldwachters in Tull en ’t Waal
1852 – geen veldwachter
Johannes van Zwet (1893 – 1898) – gemeenteveldwachter
In 1905 is er een vacature
Bastiaan Boere 1934 – gemeenteveldwachter

Schutterij, burgerwacht en nachtwacht

Rond 1830 is er een schutterij in Schalkwijk en Houten. Wanneer deze wordt opgeroepen voor oorlog tegen België, duikt een aantal schutters onder (bron).

Rond 1825 was er sprake van een nachtwacht in Schalkwijk.

Tussen 1918 en 1940 kende Houten een burgerwacht. Deze bestond uit ongeveer 30 mannen die anti-revolutionaire ideeën moesten onderdrukken. De burgerwacht was een reactie op de revolutie in Rusland in 1917. De burgerwacht had een commandant. In 1923 wordt dat F. W. Roelofsen die enkele jaren later de eerste brandweercommandant van Houten is.

Gevangenis

Uitvalsbasis voor de veldwachter is het gemeentehuis. Achter het gemeentehuis van Houten was een gevangenis. In Schalkwijk was een gevangenis bij de politiepost aan het Overeind 11. Onderzoek en verhoren werden in Houten en Schalkwijk door de burgemeester uitgevoerd. Bij het gemeentehuis van Tull en ’t Waal stond de ambtswoning van een politieagent. Achter deze woning was een politiecel. In ’t Goy was een politiecel in boerderij ’t Rechthuis.

Op 5 juli 1940 voegt de Duitse bezetter de marechaussee in Nederland organisatorisch samen met de rijksveldwacht en de gemeenteveldwacht. Op 1 december 1942 wordt de functie van gemeenteveldwachter opgeheven. De veldwachters bleven wel in dienst, maar als politieagent.

Gevangenis Houten sloop
Sloop van de gevangenis Houten in 1957  (Collectie RAZU)

Artikelen over veldwachters

Rijkspolitie

Na de tweede wereldoorlog wordt het politieapparaat opgebouwd. De bevolking heeft wantrouwen tegen de politie, omdat die had samengewerkt met de Duitsers. Houten, Schalkwijk en Tull en ’t Waal hebben met de Rijkspolitie te maken. In 1956 krijgt Houten een politiebureau aan de Prinses Beatrixweg. Er zijn in de jaren 60 zo’n drie politieagenten in Houten. Politie-agent Borger is bij zowel de Schalkwijkers als Houtenezen een bekend en gerespecteerd persoon. Hij stopt in 1973.

Politiebureau Houten in 1966
Politiebureau Houten in 1966 (Collectie RAZU)

Op 25 januari 1991 opent het politiebureau aan De Slinger, vlakbij het gemeentehuis. Ook de recherche van Utrecht was hier te vinden. In 1993 wordt de Rijkspolitie opgeheven en valt de politie Houten onder de politieregio Utrecht. Samen met Lopik, Nieuwegein en IJsselstein vormde Houten het district Lekstroom. In 2002 kwam de gemeente Vianen erbij. Ook werd in de jaren 90 de wijkagent ingevoerd.

Arrestantencomplex Houten

In oktober 2007 wordt het arrestantencomplex opgeleverd aan de Vleugelboot. Hier zijn veel politiediensten uit de provincie geconcentreerd, zoals de bereden brigade. Het is een uitvalsbasis voor de provincie Utrecht.

Vanaf 2013 kent Nederland de nationale politie. Houten valt onder Midden-Nederland. Sinds 9 april 2013 is het politiebureau van Houten gevestigd aan De Brug, naast de brandweer. Sinds 2015 spreken we over het district Lekpoort. Vanaf 2019 zijn ook de gemeenten Zederik en Leerdam aan dit district toegevoegd.

Inzet burgers
In de 21e eeuw betrekt de politie Houten vaker de inwoners bij haar werkzaamheden. Via Burgernet, het project Waaks, buurtpreventie Veilig Houten, Facebook en opsporingsprogramma’s op televisie worden inwoners om hulp gevraagd.

Deze pagina is gewijzigd op 17 oktober 2020