Vroege middeleeuwen

450 – 1050 na Chr.

Vroege middeleeuwen
Huizen uit de vroege middeleeuwen (Archeon)

De vroege middeleeuwen is een periode van 600 jaar die wordt verdeeld in vier perioden:

Aan het begin van de middeleeuwen wonen er weinig mensen in Houten. Het huidige Schalkwijk (met uitzondering van Pothuizen) en Tull en ’t Waal is vanwege aanhoudende overstromingen veranderd in een moeras. De hogere gronden van Houten en ’t Goy zijn bosrijk. De door de Romeinen gecultiveerde akkers zijn verdwenen. De Frankische stammen zijn achter de Romeinen aangegaan. Formeel vallen we onder Noord-Gallië, maar praktisch is Houten een soort niemandsland, waarvan de Frankische invloed het grootst is.

Bevolking

De daling van bevolking lijkt aan het begin van de Vroege Middeleeuwen in heel Europa voor te komen. Aan het begin van de jaartelling woonden er 70 miljoen mensen in Europa, rond 500 na Chr. waren dat 20 tot 30 miljoen. Reden zijn hongersnood, oorlogsgeweld en vooral epidemische ziekten die met volkeren uit Noord-Europa werden meegevoerd.

Incidenteel is sprake van bewoning op de hogere delen van het landschap. Sporen van bewoning zijn gevonden in de buurt van de huidige Heidetuin (250 – 900 na Chr.), de Bloesemtuin (vanaf 475 na Chr.), Tiellandt (vanaf 550 na Chr.), De Weteringhoek, Groenedijkje, Hoogdijk en Tuurdijk. In Tiellandt zijn sporen gevonden van een huis uit de 9e eeuw.

Vanaf het jaar 600 neemt de bevolking toe. De regio ligt in de grensstreek van de Franken en de Friezen. De Friezen met een handelscentrum bij Katwijk worden machtiger en via de Rijn bereiken ze onze regio. De Franken doen in diezelfde eeuw aan gebiedsuitbreiding vanuit Rhenen en Tiel. Tussen het jaar 650 en 719 voeren de Friezen en Franken oorlog. In het jaar 719 komen de Franken definitief aan de macht.

Onder de Franken komt er structuur. De bevolking wordt bekeerd tot het Christendom. De kerk krijgt een belangrijke rol. Bestuurlijk wordt het Frankische Rijk opgedeeld in gouwen. Het Kromme Rijngebied valt onder Dorestad, een handelsplaats van grote alure. Ook de boeren in de omgeving profiteren van de bloeiende economie. Houten valt onder de landstreek Dorestad.

Noormannen
Vanaf het jaar 834 komt er weer onrust en roven de Vikingen (Denen) regelmatig de streek leeg. Vanaf het jaar 850 bezetten de Denen Utrecht en Dorestad en uiteindelijk zijn ze in onze streek aan de macht. Als de Friese graaf Gerulf II de Vikingen verslaat, krijgt hij het voor het zeggen in onze regio.

Middeleeuwse dorpen

In de negende eeuw worden Haltna (Houten), Lorek (Loerik) en Tuur (Tuurdijk) voor het eerst genoemd. Er is in die periode een lijst opgesteld met bezittingen van de bisschop, voordat de Noormannen de macht grepen. Uit deze lijst is bekend dat Houten voor het jaar 857 een kerk heeft.

Na het verdwijnen van Dorestad rond het jaar 900 grijpen nazaten van de Friese graaf de macht in de regio. We vallen dan onder het Gouw Opgooi. Ter hoogte van het huidige Goysedorp verschijnt een mottekasteel Ten Goye. Het uiterste noordwestelijke deel van Houten (Wayen, Oud-Wulven) valt onder Niftarlake en het gebied rond Tull en ’t Waal valt onder Lek en IJssel.

In de tiende of elfde eeuw wordt in Haltna een stenen kerk met een toren in Romaanse stijl gebouwd. De stad Utrecht ontwikkelt zich snel tot het religieus centrum van Nederland en heeft de handelsactiviteiten overgenomen van Dorestad.

Tijdlijn

500 Moeras en bos
536Europa 18 maanden geen zon
610 Dorestad ontstaat
630 Franken aan de macht
650 Friezen aan de macht
+/- 686 Grote overstroming
689 Slag bij Dorestad
695 Ontstaan Haltna
700 Lek wordt breder
715 Friezen aan de macht
719 Franken definitief de macht
723 Sloop Fectio
780 Gouw Dorestad
+/- 784 Grote overstroming
834 Noormannen
839 Bezetting Noormannen/Denen
850 Bezetting Noormannen/Denen
857 Eerste vermelding kerk Haltna
885 Einde Noormannenperiode
±900 Einde Dorestad
±920 Kasteel Ten Goye
±930 Bouw romaanse kerk Houten
±930 Ontstaan Oostrum
±950 Ontstaan Westrum
±950 Ontstaan Tull
±950Ontstaan ’t Waal
1002 Eerste vermelding Opgooi

Tip: De Friezen
Dit boek van Luit van der Tuuk gaat over de vroegste geschiedenis van het kustgebied. De Noormannen, Romeinen en de Franken noemden het kustgebied boven de Rijn Frisia. De invloed van de Friezen strekte zich uit tot aan Wijk bij Duurstede.  Oorspronkelijke bronnen en beschikbare archeologische gegevens vormen het beeld van een volk van kooplieden en vrachtvaarders, maar ook van de Friese opstand, koning Radbod en Bonifatius.
Bekijk op bol.com