Vanaf 1500 veranderen kastelen steeds vakerr in buitenplaatsen. Dorpskernen komen verder tot ontwikkeling en in het huidige Oude Dorp verschijnen huizen en gebouwen die tot op het heden nog zijn te zien. Zo wordt de kerktoren in het Oude Dorp vanaf 1535 herbouwd in gotische stijl. De Steenen Poort verschijnt en de stenen gebouwen van o.a. De Roskam en De Zwijger worden gebouwd.
Ook op het platteland worden boerderijen gebouwd die tegenwoordig nog bestaan. Een ander verschijnsel is de komst van windmolens. Steeds vaker zijn er herbergen in de dorpskernen, langs doorgaande wegen of bij de veerverbindingen.
Reformatie
Vanaf 1580 vindt de reformatie plaats. Onze regio ontkomt er ook niet aan. In eerste instantie reageren de bewoners nauwelijks, maar na 20 tot 30 jaar moeten de katholieken onderduiken in schuilkerken. Houten heeft geen schuilkerk, Schalkwijk wel.
Bestuur
Het gebied in en rond Houten is georganiseerd in gerechten. Het burenrecht wordt vervangen door het schepenrecht. De gerechten komen na de reformatie steeds vaker in handen van rijke stedelingen uit Utrecht of soms van nog verder weg. Het zijn zogenaamde ambachtsheren. De gerechten leveren inkomsten op en het bezit van een ambachtsheerlijkheid wordt steeds vaker een statussymbool. De schout van het gerecht is een uitvoerend persoon.
Dorpen in de Nieuwe Tijd
Tussen 1500 en 1800 verschijnen nieuwe buurtschappen. Vaak bestaat het dorp of gehucht uit een cluster huizen op enige afstand en soms is er een kerk. In dat laatste geval spreken we tegenwoordig van een dorp.
| -200 / 1998 | Loerik | Keltisch dorpje, later een middeleeuwse hoeve |
| 695 / heden | Houten | Brinkdorp |
| 800 / heden | ’t Goy (kerk) | Kasteeldorp |
| 950/ 1840 | Honswijk (kerk) | Buurtschap langs de Lek |
| 950/ heden | ’t Waal (kerk) | Ontginningsdorp |
| 1136 / heden | Schalkwijk (kerk) | Ontginningsdorp |
| Onbekend / heden | De Heul | Buurtschap |
| Onbekend / heden | Heemstede | Buurtschap rond een kasteel |
| Onbekend / heden | Oud-Wulven | Buurtschap rond een kasteel |
| 17e eeuw / heden | Molenbuurt | Buurtschap rond de Tullse of Biesbosche Korenmolen |
Geweld
Rond 1528 wordt Schalkwijk enkele keren geplunderd. Het dorp ’t Waal wordt in 1567 geplunderd door een roversbende. In zowel de 17e eeuw als de 18e eeuw bezetten de Fransen onze regio. In 1672 zijn er 250 Franse soldaten gelegerd in het kleine dorp Houten en in 1673 plunderen ze de regio. In 1674 moeten de kerken het ontgelden als een noodweer over de regio trekt. Vooral de kerken van Houten en Honswijk worden getroffen.
In 1787 grijpen de Patriotten de macht in de stad Utrecht. Ten westen van Houten, bij de huidige wijk Fokkesteeg in Nieuwegein verslaan de Patriotten de Oranjes. Een paar maanden later komen de Oranjes terug met een sterk Pruisisch leger, waarna de Patriotten naar België vluchten.
In de winter van 1794 en 1795 wordt de regio overspoeld door soldaten. Ze zijn ingekwartierd en plunderen alles. Vanaf 16 januari 1795 trekken de Franse legers de Lek over. In 1796 keert de godsdienstvrijheid terug. In Houten barst er een strijd los over de kerk van Houten. Ondanks dat de katholieken recht hebben op de grote kerk aan het Plein, krijgen ze deze niet. De schout wordt dagenlang belaagd door boze inwoners.
Kleine IJstijd
In deze periode is het klimaat kouder. Het staat bekend onder de Kleine IJstijd. Er zijn twee pieken met koude winters, daartussen zijn er warmere perioden. Ondanks het koudere klimaat komt er bij Heemstede een bijzondere tuin tot ontwikkeling met exotische bomen en struiken.
Deze pagina is gewijzigd op 12 april 2026