De tuinen van Heemstede

Overzichtsfoto van de tuinen van Heemstede

Tussen ongeveer het jaar 1695 en het jaar 1718 waren de tuinen van het jachthuis Heemstede een grote toeristische attractie voor de elite van die tijd. De werken van kunstenaar Isaac de Moucheron laten zien dat het indrukwekkende tuinen zijn geweest, ook al was dit niet altijd waarheidsgetrouw.

De tuinen worden aangelegd in opdracht van Diederick van Veldhuysen die het kasteel in 1680 koopt. Hij is op dat moment een van de rijkste personen van Utrecht.

In eerste instantie wordt het huis zelf opgeknapt en de bestaande tuin. Maar dit is niet groot genoeg. In 1685 koopt van Veldhuysen een stuk grond naast het kasteel en in 1690 een stuk grond in het verlengde van de bestaande tuin (bron). Daarmee krijgen de tuinen een breedte van 300 meter en een lengte van 2000 meter. De tuinen beginnen bij de Heemsteedseweg en eindigen bij de huidige Utrechtseweg.

De tuinen van Heemstede bestonden uit een kleine tuin aan de zuidwestelijke kant en een lange tuin aan de noordoostelijke kant, die overging in een wildpark. Hier is een oprijlaan van 1800 meter naar de weg van Utrecht naar Houten.

de tuinen van kasteel Heemstede
De laan met mythologische figuren in de tuinen van kasteel Heemstede (Rijksmuseum).

Details van de tuinen van Heemstede

De tuinen werden vanaf 1680 aangelegd in de Franse barokke tuinarchitectuur. Het voorste deel van de tuinen, tussen het huidige kasteel en ongeveer de locatie waar tegenwoordig de A27 loopt, was het mooiste deel.

Zo was er een sterrebos dat een soort doolhof was. Maar omdat alles symmetrisch was aangelegd kon niemand er verdwalen. Er waren vijvers die waren voorzien van fonteinen, die werden aangedreven door twee wipwatermolens. Deze molens zijn rond 1700 verschenen en rond 1750 verdwenen.

Aanwezig was een ‘schelpengrot’ waar hersenkoraal was te zien. Verder was er een laan met mythologische figuren. De tuin was voorzien van exotische bomen die ondanks de Kleine IJstijd het volhielden. Op diverse plaatsen waren er moes- en fruittuinen. Bezoekers konden door de lommerrijke lanen wandelen en op bankjes rusten.

De tuinen van Heemstede schelpengrot
De schelpengrot in de tuinen van Heemstede, waar ook het hersenkoraal was te zien (Rijksmuseum).

Zuidwestkant

Aan de zuidwestkant was een vijver met een bloementuin waar beelden van de Oranjes waren neergezet. Het ging om beelden van Willem de Zwijger, Maurits, Frederik Hendrik en Willem II. Deze tuin was in het midden voorzien van een waterpoort, waar stralen water uitkwamen zodat de bezoeker nat werd.

de tuinen van heemstede
De zuidwestelijke tuin (de Orangerie) van kasteel Heemstede rond 1700 (Rijksmuseum).

Noordoostzijde

Op enige afstand van het kasteel (huidige Meidoornkade/ijsbaan) was een wildpark, waar de jacht kon worden uitgeoefend. Er waren herten, fazanten, geiten, pauwen en schapen en Oost-Indische eenden. Daarnaast waren er volières met watervogels. Dit gedeelte behoorde weliswaar tot de tuinen van Heemstede, maar de meeste gasten kwam voor het gedeelte dichter bij het buitenhuis.

Aantrekkingskracht op de adel

De tuinen blijken een populaire attractie te zijn voor de adel. Tot uit het buitenland reisden welvarende personen naar de tuinen van Heemstede. Een Engelse student uit Utrecht schrijft rond 1705: “De tuinen zijn niet groot, maar erg leuk en voorzien van diverse waterwerken.”

Kunstenaars gaan volledig los op de pracht en praal die de invloedrijke van Veldhuysen heeft laten aanleggen. Wel blijkt uit archeologisch onderzoek dat in oktober 2000 is verricht, dat de afmetingen en verhoudingen op de schilderijen overdreven zijn. Daarnaast zijn hagen en bomen groter getekend, dan ze in werkelijkheid waren.

Verval

De tuinen van Heemstede waren onderhoudsgevoelig. Zo was de kritiek dat in de tuinen veel leilatten waren gebruikt, die spoedig zouden vergaan (Bron).

Met het overlijden van Van Veldhuysen op 20 juli 1716 krijgen de tuinen kort achter elkaar nieuwe eigenaren. In 1718 is er al een en ander omgehakt en raken de tuinen verder in verval. In 1723 wordt Esay Gillot de nieuwe eigenaar, die de tuinen opknapt. Maar de bloeiperiode van de tuinen van Heemstede is dan achter de rug.

De 26 tekeningen van de Tuinen van Heemstede gemaakt rond 1697 door Isaac de Moucheron zijn hier verzameld: https://www.oudhouten.nl/fotoalbum2/albums/tuinen-heemstede/