Nieuwe Hollandse Waterlinie

De Nieuwe Hollandse Waterlinie loopt door het westen en lagere deel van de gemeente Houten. De linie is in de 19e eeuw ontworpen en werd tot aan de Tweede Wereldoorlog regelmatig aangepast.

De bedoeling van de waterlinie was het inunderen van grote stukken laaggelegen land, waardoor de oprukkende vijand uit het oosten zou worden geweerd. De waterstand zou dan zo’n 40 centimeter bedragen. Deze waterstand is te hoog voor mensen en paarden en te laag voor boten. Door de voortschrijdende techniek werd de waterlinie constant verbouwd tot in 1940 aan toe.

De ontwerpers zagen in eerste instantie Frankrijk als de oprukkende vijand. Vanaf 1870 werd Duitsland gezien als de potentiële vijand. Uit een spionagerapport van de Duitsers, blijkt dat de Nieuwe Hollandse Waterlinie in 1914 een afschrikwekkend effect had, waardoor de Duitse keizer Nederland links liet liggen.

Aanleg Nieuwe Hollandse Waterlinie

Voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie werden kanalen aangelegd, forten gebouwd en werd de Kromme Rijn afgesneden. Dit alles onder uitvoering van het ministerie van Oorlog. Het zuidelijk deel van de waterlinie in Houten werd onder water gezet vanuit Fort Honswijk (station 12), het deel bij Oudwulven via Lunetten (station 13). Ook de Vaartse Rijn in combinatie met de Houtensewetering speelde een rol. Bij de Zijlgraaf was een duiker onder de spoorlijn, zodat het gebied van het huidige bos Nieuw Wulven onder water gezet kon worden.

Op plaatsen waar het landschap te hoog was, verschenen forten en lunetten, zoals op de Houtense vlakte ten noorden van Houten. Ook bij De Lek verschenen forten om te voorkomen dat de vijand via de rivier het gebied zou binnendringen.

Er is een belangrijk verschil tussen een fort en een werk. Een fort is een rondom verdedigbaar gebouw en een werk is half te verdedigen en ondersteunde een fort. Daarnaast waren er batterijen, lunetten en groepsschuilplaatsen.

In werking

De Nieuwe Hollandse Waterlinie heeft twee keer gewerkt in het zuidwesten van de gemeente Houten. Zowel aan het begin als het eind van de Tweede Wereldoorlog is er water ingelaten via Fort Honswijk. De eerste keer maakten de Nederlanders er gebruik van, de tweede keer de Duitsers.

April 1940, oefenen

Tussen 8 en 14 april 1940 wordt geoefend met het onder water zetten door het waterschap ‘De Gemeene Boezem van de Hoonwetering‘, of te wel de polder Schonauwen. Het waterpeil in de Hoonwetering wordt verhoogd van -0,19 NAP tot +0.39 NAP. Tussen 14 april en 19 april 1940 wordt de polder weer drooggemalen tot -0,19 NAP.¹

De forten zijn bemand geweest door zowel het Nederlandse leger als het Duitse leger. Bij sommige forten werd luchtafweergeschut geplaatst, andere forten waren in gebruik als munitieopslag.

Mei 1940

Op 12 mei 1940 start de inundatie en worden de bewoners geëvacueerd. De deuren van de Plofsluis worden dichtgezet. Legereenheden die terugtrekken marcheren door het stijgende water. Soms overnachten ze in Schalkwijk of Tull en ’t Waal en dan is de volgende ochtend het water gestegen. Op 20 mei 1940 wordt het uitmalen gestart en op 29 mei wordt het normale peil weer gehaald.²

Februari t/m mei 1945

Al in juni 1944 bericht verzetskrant Vrij Nederland dat bij Houten een groot stuk land onder water wordt gezet. Het zal nog acht maanden duren voordat dit daadwerkelijk gebeurt.

Eind december beginnen de Duitsers zich terug te trekken uit de Betuwe. Nadat dit is voltooid, wordt in februari 1945 opnieuw het landschap onder water gezet. Hiermee wilden de Duitsers voorkomen dat de geallieerden in de polder Blokhoven zouden landen. Het betreft alleen het zuidelijk deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in de huidige gemeente Houten.

Gedurende de eerste periode is het ondergelopen land bevroren. De waterstand had een wisselende hoogte. Het was ook lager dan in 1940. Mogelijk heeft dit te maken met sabotage door lokale inwoners. In Schalkwijk stonden de Jhr Ramweg en de Provinciale weg grotendeels droog. Pas na de bevrijding verdwijnt het water weer.

Stelling van Honswijk

Een belangrijk onderdeel in het Houtens deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie is de Stelling van Honswijk. Deze Stelling is tussen 1871 en 1886 verbeterd en uitgebreid. Tussen 1871 en 1874 werd een nieuw inundatiekanaal gegraven. Tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog werden ook aanpassingen aan de Nieuwe Hollandse Waterlinie uitgevoerd. Voor de mannen die moesten werken waren dit geen gemakkelijke dagen.

Na de Tweede Wereldoorlog waren de forten in gebruik als theehuis, door het Ministerie van Defensie, als opslag voor de spoorwegen of in het bezit van Staatsbosbeheer. In Fort bij Vechten is het waterliniemuseum gevestigd. Dit museum gaat over de zeven waterlinies die Nederland telt.

Stelling van Utrecht

Fort bij ’t Hemeltje en het Fort bij Vechten maken onderdeel uit van de Stelling van Utrecht. Ook de groepsschuilplaatsen die ten noorden van Houten liggen maken hier onderdeel van uit. De Stelling van Utrecht is rond 1870 gebouwd, omdat de eerste verdedigingslinie te dicht op de stad lag.

De Nieuwe Hollandse Waterlinie rond Houten

Tijdlijn

Noten

1. Schade door proefinundatie en inundatie – Christ Essens, Nieuws van Oud 41/42 (2015) ↩︎
2. Schade door proefinundatie en inundatie – Christ Essens, Nieuws van Oud 41/42 (2015) ↩︎