Fort bij ’t Hemeltje

Fort bij 't Hemeltje

Op enige afstand ten oosten van Utrecht ligt een ring van forten, de Stelling van Utrecht. Vanuit hier moest een aanval op Utrecht worden weerstaan. Fort bij ’t Hemeltje was één uit tweede fortificatiering van Utrecht. Het Hemeltje was de schakel tussen Fort bij Vechten en Fort Jutphaas.

Fort bij ’t Hemeltje is genoemd naar boerderij/herberg ’t Hemeltje dat aan de Wayensedijk was te vinden, op de kruising met de weg van Utrecht naar Houten. Deze boerderij is in 1958 afgebroken.

Fort bij ’t Hemeltje is gebouwd tussen 1877 en 1880. In die periode werd de hele Nieuwe Hollandse Waterlinie versterkt. Op 13 november 1877 werd besloten dat de grond werd onteigend en de bouw is niet veel later gestart. Het vijandsbeeld was in de jaren ervoor veranderd van Frankrijk in Duitsland. Het fort moest de Houtense vlakte verdedigen. Dit is een breed stuk grond op de Oudwulverbroek stroomrug en Houtense Stroomrug dat bij inundatie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie niet zou onderlopen.

Het fort bestaat uit een aarden wal met oorspronkelijk bomvrij gebouw, een flinke gracht en een fortwachterswoning. Het gebouw bestaat uit twee verdiepingen. Het fort had een bezetting van ruim 250 manschappen en ongeveer 34 stuks geschut. Deze kanonnen zijn er nooit neergezet.

Op de wal zijn twee bomvrije flankbatterijen en remisen neergezet. Ook de fortwachterswoning heeft dikke muren, hetgeen bijzonder is voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Op enige afstand van Fort bij ’t Hemeltje ligt in de weilanden een tankgracht.

Gebruik van Fort bij ’t Hemeltje

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden gemobiliseerde soldaten ondergebracht in het fort. Ook werden er toen verbeteringen aangebracht.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog is het fort gebruikt door Nederlanders en door Duitsers. In 1939 en 1940 waren er Nederlanders gemobiliseerd op het fort. Ze hebben voornamelijk loopgraven en stellingen aangebracht. Ook was er luchtafweer geplaatst, maar tijdens de inval op 10 mei 1940 is deze niet gebruikt (bron). Op het moment dat Nederland zich overgaf, kregen de soldaten opdracht naar Rotterdam te marcheren.

Fort bij 't Hemeltje
De keuken van Fort bij ’t Hemeltje. Vier grote pannen werden verwarmd door een vuur. Voldoende om te koken voor 250 man.

De Duitsers gebruikten het fort tijdens de jaren 1940 – 1945 als opslag voor materialen, zoals autobanden, fietsbanden, ijzer enz. Ook was er door luchtafweer geplaatst. Veel hulzen van granaten van het luchtafweer kwamen in de wijde omgeving neer. Deze zijn niet altijd ontploft. Eenmaal werd boerderij De Klomp vlakbij geraakt.

Ontploffing met drie doden

Op donderdag 28 juni 1945 om 11.45 uur kwamen in een bunker op Fort bij ’t Hemeltje drie mensen om het leven als gevolg van het ontploffen van munitie. Het ging Frans Eijffius (52) en zijn zoon Co Eijffius (21) uit Utrecht. De twee hielden zich bezig met het inzamelen van munitie, explosieven, wapens en mijnen die de bevolking moest inleveren.

De zoon van de fortwachter, Jan Merkesteijn (15) had een lekke fietsband toen hij naar school wilde gaan (of net thuiskwam). Terwijl zijn broer de fietsband aan het plakken was, stond hij net bij de mannen in de bunker op het moment dat de explosie plaatsvond. De explosie deed de gehele bunker instorten. Het geluid werd tot op kilometers afstand in Houten gehoord. De drie slachtoffers zijn begraven op de begraafplaats Tolsteeg in Utrecht, bij een speciaal monument voor de Binnenlandse Strijdkrachten (bron).

Grafstenen slachtoffers Fort bij 't Hemeltje
De grafstenen van de drie slachtoffers op de begraafplaats Tolsteeg in Utrecht.

Vanaf 1956 gebruikte Defensie het als munitiedepot. Vanaf 1959 werd het fort gebruikt als munitie-renovatiewerkplaats. In 1992 vertrok Defensie en kreeg een vuurwerk evenementenbedrijf uit Culemborg onderpand in Fort bij ’t Hemeltje. Sinds 2004 is het fort in handen van Staatsbosbeheer. Rond 2015 is het fort gerenoveerd. Tegenwoordig zijn de gebouwen in gebruik als kantoren bij ondernemers.


Tip: 
De Nieuwe Hollandse Waterlinie bundel
De Nieuwe Hollandse Waterlinie bestond niet alleen uit forten,  sluizen en inundatievelden. Ook honderden betonwerken vormden er een wezenlijk onderdeel van. De kazematten en de groepsschuilplaatsen liggen nu als verweesde elementen in het landschap. In deze boekenbundel worden de verschillende types, de context en de betekenis van deze elementen onder de loep genomen. Kaarten en historische foto’s geven een beeld van de ligging en de oorspronkelijke functie. 
Bekijk op bol.com