Ontginning ’t Goy en Houten

In de negende en tiende eeuw wordt de verkaveling ingevoerd op de hogere delen van het landschap. Mogelijk waren er in ’t Goy eerder al ontginningsactiviteiten. Roland Blijdenstijn (2015) stelt dat de oudste ontginningen rond de dorpen vanaf de 8e eeuw plaatsvinden.¹

Ontginningen ’t Goy vanuit Dorestad

De eerste ontginningen in de 8e eeuw op de Houtense stroomrug zijn ook ontstaan vanuit behoefte aan hout en voedsel voor Dorestad. ’t Goy viel onder de Landstreek Dorestad en leverde dit. Het bos dat werd gekapt voor de houtwinning, werd omgevormd tot landbouwgrond. De ontginning van ’t Goy is in het zuidoosten begonnen en breidde zich uit richting Loerik en Houten.

De eerste ontginning ging niet zo gestructureerd zoals later gebeurde. Alleen rond enkele gehuchten waren diverse agrarische activiteiten. Genoemd kunnen worden de oude bewoningskernen Oostrum en Tuur. Mogelijk kan ook Westrum hieronder geschaard worden, gezien de Karolingische naam van het dorp.

Aangenomen kan worden dat tussen de gehuchten onderling nog een stuk bos aanwezig was, als natuurlijke scheiding. De vroegste ontginning rond ’t Goy is rond 864 tot stilstand gekomen, nadat Dorestad verdween.

Ontginningen ’t Goy vanuit Utrecht

Halverwege de 10e eeuw komen de ontginningen vanuit de stad Utrecht op gang. Deze zijn structureler dan in eerdere eeuwen. Centraal staat een grotere boerderij, waarvan we kunnen denken de Oostrummerhoeve bij het Groenedijkje.

De Beusichemseweg vormt daarbij de ontginningsas. Dit is een oude weg door het landschap van mogelijk Romeinse oorsprong. Op de hogere delen van de Houtense stroomrug in ’t Goy vinden we blokvormige verkaveling. Deze zijn korter dan de lange stroken die in het Schalkwijkse broek zijn te vinden. Het ligt voor de hand dat de 10e-eeuwse blokvormige verkaveling, de plaatselijk eerdere 8e-eeuwse ontginning heeft overschreven. Iets dergelijks is ook gebeurd tussen Dwarsdijk en Wijk bij Duurstede, maar dan met strookvorminge verkaveling.^{2 3} De ontginningsvelden dragen de namen:

• Westrum
• De Kamp
• Middelveld
• Oostrum
• Tuur
• Kijkenes
• Kijk over de dijk

Ontginningen Loerik en Houten

In de 8e eeuw wordt rond Loerik en Haltna het landschap lokaal in cultuur gebracht. Vanaf de 10e eeuw wordt de ontginning grootschalig aangepakt. Het is dan de periode dat de bisschop van Utrecht is teruggekeerd uit ballingschap. De elite uit de omgeving van de bisschop organiseert de ontginningen.⁴ Met het gecultiveerde land krijgt de bisschop van Utrecht meer inkomsten en kan de snel stijgende bevolking van voedsel worden voorzien. De verbetering van de agrarische sector betekent ook dat de stad Utrecht zich kan ontwikkelen.

Oude ontginningsas

De Loerikseweg en de Beusichemseweg zijn de ontginningsas door Houten en Loerik. Loerik kan speciaal worden genoemd, omdat Loerik in deze periode vanuit agrarisch oogpunt dominanter is dan Houten. Het ontginningsgebied Loerik loopt van de huidige boerderij Steenen Poort tot aan de Rijsbruggerweg. De Loerickerhofstede is een centrale locatie, waar korte tijd lagere elite lijkt te wonen.

De Vlierweg en in het verlengde daarvan de Odijkseweg zijn ook een ontginningsas. Op een luchtfoto die is gemaakt tijdens de eerste bouwtaak, is te zien dat de verkaveling ten noorden van de Vlierwegweg en Beusichemseweg anders liep, dan ten zuiden van deze weg.

Dit betekent dat de Loerikseweg net als de Beusichemseweg er al vroeg was. Langs deze weg was ook een gemeenschappelijke weide; een meent. Deze meent is tussen Houten en Loerik op het hoogste deel van de stroomrug terug te vinden.

• Loerik
• Westrum
• Delf
• Hennesprong
• De Kamp
• Houten
• Den Oord
• Oud-Wulven
• Overmaat

Noten

1. Tastbare Tijd, cultuuratlas van de provincie Utrecht, Ronald Blijdenstijn (2015). ↩︎
2. De dam bij Wijk, het Krommerijngebied in de Middeleeuwen (2022). ↩︎
3. Ook op de hogere gronden is soms sprake van strookvormige verkaveling. ↩︎
4. Adel en ridderschap in Utrecht, Renger de Bruin (2023). ↩︎