Het geslacht Ten Goye was een adellijke familie uit de periode van de 11e tot en met de 14e eeuw, die in het gouw en het latere graafschap Opgooi woonde. Er is geen familieband met de Friese graaf Gerulf gevonden. Dit komt ook omdat voor het jaar 1100 de adel voornamelijk met hun voornaam werden genoemd1 en dat onderzoek lastig maakt of er een connectie is. Wel weten we dat rond 954 de bezittingen van de Gerulf-familie zijn weggegeven, waardoor we kunnen aannemen dat de tak van Walter van Teisterbant is uitgestorven.
Ontstaan
De heren van Ten Goye waren een bisschoppelijke graaf. Ze hadden de bisschop boven zich. Hun namen komen pas voor, nadat in de 11e eeuw de bisschop tussen de koning/keizer wordt ingeschoven en de rijksgraven verdwijnen. Alhoewel de eerste graaf Rodbertus een uitzondering kan zijn. Rodbertus wordt ook genoemd in combinatie met de naam Van Goor en die familie verrichtte in de 11e eeuw werkzaamheden rond het hof van de bisschop.2 Daar hij zich Rodbertus Wilhelmus van Goye van Goor ging noemen, betekent dat hij rond 1100 in kasteel Ten Goye woonde.
| Oorsprong Het is onduidelijk waar de naam Van Goor vandaan komt. Deze naam wordt nooit genoemd in de originele bronnen, omdat er in de 11e eeuw geen achternaam werd gebruikt. Het lijkt erop dat dit door genealogen in de 20e eeuw is toegevoegd. Waar het geslacht Ten Goye wel vandaan komt is ook onduidelijk. Er kan een link zijn met het geslacht Van Goor dat rond de bisschop actief was, maar dat verklaart niet waarom Ten Goye zo machtig was, waardoor de bisschop eeuwenlang moeite had met het gebied van Ten Goye. |
Ten Goye zien we geen heervaart verrichten. Ze vielen dus niet onder het bisschoppelijke leger dat ten strijde trok tegen Holland, Gelre of welke vijand dan ook. Ze hadden een vrije status. Wel was Ten Goye soms politiek betrokken. Ten Goye moet in de 11e en 12e eeuw op de een of andere manier steun hebben gehad van machthebbers op gelijke of hoger niveau dan de bisschop had.
Strijd met de bisschop
Het geslacht Ten Goye was machtig, maar had een haat-liefde verhouding met de bisschop van Utrecht. Regelmatig voerden ze een juridische strijd met de bisschop van Utrecht.
Soms werd het kasteel opgedragen aan Holland, hetgeen als verraad werd beschouwd. Het eindresultaat was telkens dat Ten Goye zeggenschap, rechten of gebied inleverde. Eén keer werd een lid van het geslacht Ten Goye onthoofd door de bisschop.
In 1248 gaven ze hun adelstatus op. Uiteindelijk was Ten Goye dusdanig financieel verzwakt dat ze over moesten gaan tot onderleen. Dat wil zeggen dat tussen de bisschop en Ten Goye een andere edelman in kwam. In de 13e en 14e eeuw vertroebelt het geslacht door huwelijken met de ministerialen van Woerden en Amstel, maar ook door de opkomst van steden als Culemborg en Vianen.
| Macht bisschop werd minder Vanaf 1122 werd de bisschop van Utrecht gekozen door de kanunniken, in plaats van door de keizer. Daardoor had het voor de keizer weinig zin om de bisschop te ondersteunen. Hierdoor werd de macht van de bisschop geleidelijk uitgehold. Dit kwam mede door graven als die van Holland en Gelre, maar ook door de Stichtse vrije adel zoals Ten Goye, Van Rhenen en Van Cuijk. Daarnaast kregen de ministerialen meer te vertellen, denk aan de heren van Amstel en van Woerden. Ook de steden, vooral de stad Utrecht, kregen steeds meer invloed dankzij de stadsadel en de gilden. Verder pakten de kloosters en kanunniken hun deel mee. Het geslacht van Ten Goye was slechts één speler in het politieke krachtenveld van de middeleeuwen. |
Namen van de Heren van Goye
| naam | periode | regeerperiode | opmerking |
|---|---|---|---|
| Herman | (1010-????) | (<1036-1081) | Graaf in Eiteren |
| Rodbertus | (1027-1108) | (1081-1108) | Stadsgraaf en burggraaf |
| Willem de Upgoye | (1050-1126) | (1108-1122) | Raakt in onmin met de keizer |
| Dirk de Upgoye | (1100-1134) | (1126-1131) | |
| Wilhelmus de Upgoye | (1100-1156) | (1132-1156) | Broer van Dirk |
| Willem de Upgoye (De Schele) | (1130-1184) | (1157-1184) | Graaf |
| Willem de Upgoye | (1160-1196) | (1184-1196) | Graaf |
| Walter van Upgoye | (1170-1242) | (1196-1242) | |
| Ghiselbertus heer van Goye | (1211-1271) | (1242-1268) | Ridder en maarschalk Gaat klooster in |
In de 11e eeuw komen we Rodbertus [Wilhelmus van Goye van Goor] (1027-1108) tegen3, die wordt vermeld als stadsgraaf van Utrecht. Hij wordt in 10634 genoemd en in 1081 opnieuw bij een onbekende ontginning als graaf. Hij functioneert als graaf in Opgooi, Utrecht en Lek en IJssel. Graaf Robertus is in de 11e eeuw actief met de aanleg van kades langs de Lek in het gouw Lek en IJssel. Mogelijk had hij ook een voorganger, want in 1025 wordt Nederkamp vanuit Houten ontgonnen. Misschien is dit graaf Herman die we kennen als gouwgraaf van Lek en Ijssel. Informatie van voor 1100 is helaas minder aanwezig. Hij trouwt in 1048 met Ermentruid en krijgt minimaal één kind.
Willem de Upgoye (1050 ->1122) heerst tussen 1108 en 1122. Hij wordt genoemd in 1108 bij de ontginning van de zuidzijde van de Lek in gouw Lek en IJssel.5 Met Pinksteren 1122 brak er onrust uit tussen de ministerialen van de bisschop en de hovelingen van de keizer.6 Zowel de bisschop als de neutraal gebleven Willem de Upgoye, worden in de gevangenis gezet. De bisschop komt na betaling vrij en Willem de Upgoye wordt ontheven uit zijn grafelijke macht. Na de dood van Keizer Hendrik V wordt in 1126 Dirk de Upgoye de nieuw graaf van Lek-en-IJssel, Opgooi en Utrecht.
Dirk (Theodericus) de Upgoye wordt de nieuwe graaf van Goye. Het vertrouwen in Ten Goye is bij de Utrechtse bisschop wel gedaald. Dirk overlijdt vrij snel en laat een dochter achter die trouwt met een Van Cuyk.
Wilhelmus de Upgoye is een broer van Dirk en geboren rond 1080. Het graafschap Utrecht komt in handen van Van Cuyk. De graafschappen Lek en IJssel en Opgooi blijven achter voor Ten Goye. Opgooi is daarbij ook geslonken, want veel domeinen in Wijk bij Duurstede, Odijk en Werkhoven waren aan de Keulse kerk geschonken.7 Wilhelmus wordt nooit graaf genoemd en is een leenman.
Vanaf 1157 heerst Willem de Upgoye (De Schele) (1130–1184) over de twee graafschappen. Gezien zijn bijnaam beschikt hij kennelijk over een lichamelijk ongemak. Hij heeft een nauwe vriendschap met de keizer en daardoor staat hij sterk tegen de bisschop van Utrecht. Hij wordt tussen 1156 en 1178 twaalf keer genoemd in de documenten.
Willem de Upgoye (1160–1196) neemt daarna de leiding over. Dit duurt slechts 12 jaar en er is weinig over hem bekend. Hij wordt genoemd tussen 1165 en 1191.
Vanaf 1196 is Walter (Wouter) de Upgoye (1170–1242) de heer van Goye. Rond 1225 gaan steeds meer vrije edelen zich ridder noemen, zoals bij de ministerialen gebruikelijk was. Hierdoor is er geen sprake meer van de Graaf van Goye. Hij trouwt met Rixa van Amstel. Binnen de familie werd al flink getrouwd met ministerialen, waardoor het verschil tussen de adellijke Ten Goye en de ministerialen steeds kleiner werd.8 Wel gaat Walter de strijd aan met de bisschop in Utrecht en is er in 1227 een geschil tussen het kapittel van St. Marie te Utrecht en Walter de Upgoye. Deze laatste had te weinig tienden afgedragen, omdat hij meende dat het kapittel er geen aanspraak op maakte. Hij verliest dit. Walter vecht mee met de Duitse Orde tegen de Pruisen. Hij wordt genoemd in de periode 1190-1228.
De bekendste Van Goye is Ghiselbertus heer Uten Goye (1211-1271). Hij krijgt in 1242 na de dood van zijn vader de leiding over Opgooi en Lek en IJssel. Direct barst de strijd over de tienden weer los, maar in 1252 erkent hij dat het kapittel van St. Marie te Utrecht toch de rechthebbende is. Ook Ghiselbertus is ridder en met deze titel heeft het geslacht ten Goye de aansluiting met de vrije adel verloren. Dit wordt in 1248 onderschreven, als hij in de ministerialiteit treedt.9 We hebben dan voortaan te maken met het gerecht ’t Goy en Houten. Ten Goye ziet in 1252 ook af van zijn tienden in Houten, Loerik, Westerhem, Oosterhem en nog wat locaties buiten het huidige Houten.10
In het jaar 1255 ontstaat er een strijd tussen Holland en Het Sticht. Ten Goye kiest samen met andere ministralen zoals Van Amstel en Woerden de kant van Holland. (Zijn moeder is Rixa van Amstel en zijn eerste vrouw Berta van Woerden). De bisschop werd gesteund door de ministerialen van bijvoorbeeld Van Wulven, Schalkwijk en Jutphaas. Wanneer de strijd door Holland wordt verloren, moet Ghiselbertus Ten Goye boete doen bij de bisschop. Hiervoor gaat hij op 17 juni 1257 op blote voeten in boetekleed naar de Domkerk. Daarna loopt Ghiselbertus weer in het gareel van de bisschop.
In 1265 wordt Ghiselbertus de eerste maarschalk van Het Nedersticht. Lang blijft hij dit niet, want drie jaar later wordt hij broeder frater Ghiselbertus quondam Dominus de Goye. Hij is in 1270 en 1271 de vierde in de rij van landcommandeurs van de ridderlijke Duitse orde Balije van Utrecht.
Het schilderij van hem (hiernaast) hangt in het Duitse Huis in Utrecht en is tussen 1576 en 1580 geschilderd.
Hij overlijdt op 16 maart 1271 en wordt begraven in de Sint Annakerk van het oude Duitse Huis buiten de stadsmuren. Hij is twee keer getrouwd geweest.
Splitsing Hagesteinse tak en Goyse tak
Ghiselbertus draagt in 1268 zijn goederen over aan zijn twee zoons. Walterus (1240-1282) wordt heer van Goye en van Hagestein en geeft de lagere rechten van ’t Goy en Houten aan zijn broer Giselbertus (1245-1300). De een woont in kasteel Ten Goye en de ander in slot Hagestein.
Er is dan een Hagesteinse tak en de Goyse tak ontstaan. De Hagesteinse tak heeft meer rechten en bezittingen dan de Goyse tak. Wanneer in 1277 Walter overlijdt, wordt het voormalige graafschap Lek en IJssel verkocht en wordt alleen nog maar zeggenschap uitgeoefend over de gerechten Houten en ’t Goy en Hagestein.
Woonachtig in kasteel Hagestein
| naam | periode | regeerperiode | opmerking |
|---|---|---|---|
| Walter van Goye en Hagestein | (1240-1281) | (1268-1277) | Woont in kasteel Hagestein |
| Giselbertus van Goye | (1245-1299) | (1277-1298) | |
| Jan Uten Goye | (1265-1313) | (1298-1313) | Woont in kasteel Hagestein |
| Margriet Uten Goye | (1285-1333) | (1313-1333) | Woont in kasteel Hagestein |
Na het overlijden van Walter in 1281 neemt broer Giselbertus van Goye (1245-1298) kasteel Hagestein en de rechten over. Vanaf 1298 is Jan Uten Goye (1265-1313) de belangrijkste man in Hagestein. Na zijn dood erft dochter Margriet Uten Goye (1285-1333) de rechten, waarbij de lagere rechten van het gerecht ’t Goy en Houten in leen blijven bij de Goyse tak. Margriet Uten Goye sterft kinderloos. Het gebied Hagestein en Tull en ’t Waal vallen dan onder Culemborg en Vianen, waarna Vianen het doorverkoopt aan de Van Arkels (Otto van Asperen).
Woonachtig in kasteel Ten Goye
| naam | periode | regeerperiode | opmerking |
|---|---|---|---|
| Giselbertus van Goye | (1245-1299) | (1268-1299) | Maarschalk van Utrecht |
| Giselbertus Uten Goye | (1250-1314) | (1300-1314) | 1e burggraaf van Utrecht tussen 1308-1313 |
| Ghisebrecht Uten Goye | (1285-1317) | (1314-1316) | 2e burggraaf van Utrecht. Wordt onthoofd |
| Ghijsbrecht Uten Goye | (1300-1334) | (1317-1340) | 3e burggraaf van Utrecht |
| Nn van Goye | (1325-1349) | (1340-1349) | |
| Katerine van Goye | (1300-1350) | (1349-1350) | Broer van Ghijsbrecht Uten Goye en tante van NN van Goye |
| Henric van Vianen | (1290-1352) | (1350-1352) | |
| Gijsbrecht van Vianen | 1352 | Noemde zich Gijsbrecht Uten Goye |
De Goyse tak heeft dan weliswaar lagere rechten dan de Hagesteinse tak, maar is nadrukkelijk aanwezig en heeft meerdere ernstige conflicten met de bisschop van Utrecht.
Wordt genoemd als maarschalk van de landen van Utrecht. Op 1 juli 1278 wordt opnieuw een uitspraak gedaan over de kwestie van de tienden en krijgt het kapittel van St. Marie te Utrecht opnieuw gelijk. De strijd over de tienden is definitief beslist.
Giselbertus Uten Goye (1250–1314) is 1e burggraaf van Utrecht. Hij wordt dit omdat hij in 1307 ermee wordt beleend, nadat de graaf van Benthem er afstand van doet. De titel burggraaf gaat dan voornamelijk over bezit en niet meer over zeggenschap. Immers in 1305 heeft de bisschop van Utrecht alle hogere rechtsmacht naar zich toe getrokken. Dit wordt niet door iedereen erkend (Zo negeert de adel in Culemborg en Holland dit). Hierdoor zien we na 1305 nog steeds de hogere rechtsmacht verhuizen van eigenaar, terwijl de bisschop van Utrecht dit aan zichzelf heeft toegeëigend.
Hij zegelt in 1300 mee als Wijk bij Duurstede stadsrechten krijgt: “En wij, Otto heer van Buren, Hubert van Everdingen, Zweder van Zuylen, Jan van Zuylen en Gijsbrecht van Goye, ridders, hebben op verzoek van de edelman heer Gijsbrecht van Abcoude, voornoemde ridder, alsmede van de poorters van Wijk, tot bekrachtiging van het vorenstaande onze zegels aan dit geschrift gehangen.”
Ghisebrecht Uten Goye (1285-1317) is ook burggraaf van Utrecht. Bij zijn aantreden in 1314 krijgt hij te maken met hongersnood en onderneemt hij strooptochten door de regio. Ook roept hij de onafhankelijkheid uit over Houten en ’t Goy, Tull en ’t Waal, Gasperden, Hagestein en nog enkele gebieden. Nadat de bisschop is teruggekeerd van een langdurige dienstreis, mag Ghisebrecht een verklaring afleggen en wordt hij onthoofd.
De zoon van de onthoofde Ten Goye krijgt te maken met voogden, waaronder de Heer van Culemborg en Nicolaes Catz. Die zien kans om de macht uit te breiden. De bisschop besluit het Kasteel Ten Goye in te nemen en in 1317 vindt belegering plaats. Met de zwaarste wapens van die tijd wordt het kasteel overwonnen. Lang profiteert de bisschop er niet van. ’s Nachts na de overwinning sterft hij. De Culemborgers weten het kasteel terug te bemachtigen.
Zoon Ghijsbrecht krijgt de lagere rechten van Houten en ’t Goy en wordt de 3e burggraaf van Utrecht.
In 1322 doet Margriet van Goye afstand van diverse gerechten en goederen en een deel komt bij Ghijsbrecht Uten Goye terecht. Ghijsbrecht verkoopt in 1331 alle gerechten, behalve het gerecht Houten en ’t Goy aan de heer van Vianen en de heer van Culemborg. Opnieuw zien we hier dat Ten Goye de hogere rechten van het gerecht ’t Goy en Houten claimt.
Zijn bastaardzoon Abryoen Uten Goye zien we terug als schout van ’t Goy en Houten.
Ghijsbrecht Uten Goye overlijdt op 31 oktober 1339. (Andere bronnen zeggen 1333).
Opvolger als 4e burggraaf is ‘Kind van den Goye’ (1339-1349). Hendrik van Vianen en tante Katerina waren zijn voogd. Nadat het kind overleed, kwam alles toe aan Katerina en stierf de tak Ten Goye uit.
Tante Katerine van Goye (1300–1350) wordt vermeld als 5e burggravin van Utrecht, maar is dit hooguit één jaar geweest. Zij was sinds 1324 getrouwd met de heer van Vianen, waarna het is afgelopen met het geslacht Van Goye.
Hendric was de tweede zoon en moest toezien hoe zijn broer Zweder de heerschappij van Vianen voortzette. Hij trouwde in 1324 met Katerina van Goye. In tegenstelling tot zijn familie kreeg hij een goede verhouding met de Utrechtse bisschop. Hij was uiteindelijk de rentmeester van de bisschop. In 1351 was zijn vrouw gestorven en stierven Heilwich en Catharina van Vianen, de dochters van zijn broer Zweder. Hendric kreeg de macht over Vianen. Dat van ´t Goy en Houten ging naar zoon Gijsbrecht. Hij overleed in 1352.
Zoon Gijsbrecht van Vianen die eerder de rechten over ’t Goy en Houten kreeg, wordt in 1352 ook heer van Vianen. In tegenstelling tot zijn vader zet hij de strijd tegen de bisschop van Utrecht voort. Dit uit zich in een belegering van de kastelen Markenburg en Ten Goye. Onder de naam Gijsbrecht Utengoye komt hij voor in 1375 als bezegelaar van de Stichtse Landbrief.
De namen Giselbertus, Ghisebrecht, Ghijsbrecht en alle varianten daarop betekenen “mooi kind van een edelman.” Tegenwoordig wordt deze naam voortgezet als Gijs.
Noten
- Adel en ridderschap in Utrecht (2023) – Renger E. de Bruin ↩︎
- Adel en ridderschap in Utrecht (2023), p 56 – Renger E. de Bruin. Het is onduidelijk waar de naam Ten Goye Van Goor vandaan komt. ↩︎
- Zijn achternaam Van Goor doet vermoeden dat dit een edelman is met roots in Twente. Mogelijk behoorde hij tot de elite die een eeuw eerder de bisschop vanuit Deventer had gevolgd. ↩︎
- Adel en ridderschap in Utrecht (2023) – Renger E. de Bruin ↩︎
- De grote ontginning: uit het nieuwe boek van Walter van Zijderveld – Freek van Toor, Land van Brederode – juni 2026 ↩︎
- Adel en ridderschap in Utrecht (2023), p 60 – Renger E. de Bruin ↩︎
- Het Kromme Rijngebied in de Middeleeuwen, p 385 – Dr. C. Dekker (1983) ↩︎
- Adel en ridderschap in Utrecht (2023), p 75 – Renger E. de Bruin ↩︎
- Adel en ridderschap in Utrecht (2023) – Renger E. de Bruin ↩︎
- RAZU – toegang 61- inv 20, Regesten betreffende ’t Goy en Houten, 1200-1499 – M. Kemp ↩︎
Deze pagina is gewijzigd op 1 november 2026