Brand kasteel Heemstede

Op 10 januari 1987 brak er brand uit in kasteel Heemstede. De oorzaak van de brand is niet bekend, maar voor veel Houtenaren was destijds duidelijk dat er sprake was van brandstichting. Tijdens het uitbreken van de brand vroor het 9 graden. Het kasteel veranderde in een ijspaleis.

De brand is om 9.08 uur door de buren gemeld aan de brandweer. Het was uitgebroken aan de achterzijde van het kasteel op de begane grond. De brand werd geblust door de brandweer van Houten, Schalkwijk en Nieuwegein. Vanuit Utrecht was een hoogwerker beschikbaar gesteld. In totaal waren ongeveer 47 brandweermensen bij de brandbestrijding betrokken. De brand duurde tot halverwege de middag. Vanwege instortingsgevaar moest de brandweer de gietijzeren schoorsteen omtrekken.

De commandant van de brandweerauto die het eerste aanreed gaf eerst door dat er sprake was van een binnenbrand. De mannen in de auto riepen dat er al vlammen uit de ramen kwamen en bekritiseerden de commandant.

In eerste instantie werd de brand van binnenuit bestreden, maar na anderhalf uur moest de brandweer zich terugtrekken, nadat het instortingsgevaar te groot werd. In deze periode zijn door historicus Leen de Keijzer en de brandweer gedurende een half uur waardevolle spullen uit het kasteel gered. Zeven schilderstukken waren daarbij. 23 schilderijen verdwenen in de brand.

In de uren erna werd met twee waterkanonnen geprobeerd de brand van de zijkant te bestrijden. Over de gracht werd door de raamopeningen water gespoten. Het water werd uit het Amsterdam-Rijnkanaal gehaald. Rond 15.00 uur was de brand achter de rug en trokken de korpsen van Schalkwijk en Nieuwegein zich terug.

Instorting van de toren

De toren van kasteel Heemstede was sinds 1978 gefundeerd op stalen balken. Doordat deze doorbogen werd de toren instabiel. De brandweer huurde daarop een kraan. Vanuit een bak aan de kraan werd vervolgens de toren geïnspecteerd. De stalen balken bleken 10 centimeter te zijn doorgezakt, waarna rond 16.15 uur werd besloten om de toren om te duwen. Hiervoor was slechts een geringe tik door de giek van de kraan nodig. Zondag 11 januari is de brandweer drie keer terug geweest om de ravage te inspecteren en na te blussen.

Brand kasteel Heemstede
Foto van T.Schollen, Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, objectnummer 268.805

Koud weer

Gedurende deze dag vroor het matig. Tijdens het uitbreken van de brand was het –9 graden. Naast de lage temperatuur had de brandweer te maken met een flinke noordoostenwind (windkracht 4), zodat het aanvoelde of het -20 graden was. Brandweermannen warmden zich op aan de uitlaat van de brandweerauto en de motor van de brandweerpomp.

In de loop van de dag ontstond er ijsvorming en in combinatie met de aanwezige mist veranderde het kasteel in een spookachtig tafereel. In de loop van de dag kwam kort de zon door en steeg de temperatuur tot –3 graden.

Eigenaar

Het kasteel was sinds 17 januari 1973 eigendom van de medical library foundation uit Zurich en de medische bibliotheek Amsterdam. De bedoeling was om er een bibliotheek en een conferentieoord te vestigen. Het kasteel is in 1974 gerestaureerd, maar nooit in gebruik genomen. Ook tijdens de brand in 1987 was het kasteel niet in gebruik. Alleen in het poortgebouw woonden mensen.

Oorzaak brand onbekend

Veel inwoners van Houten vermoedden dat er sprake was van brandstichting, om het verzekeringsgeld op te strijken. Het kasteel was verlaten en de verwarming was uit. Zowel het water als elektra van het kasteel was afgesloten. Kortsluiting is daarmee als oorzaak uitgesloten. Een deel van de inventaris was al uit het kasteel verwijderd, omdat het kasteel een nieuwe eigenaar (Projectontwikkelaar Imanagement BV) zou krijgen.

De politie vermoedde ook brandstichting en heeft intensief naar aanwijzingen gezocht. De technische recherche van de Rijkspolitie laat een week later via de krant weten de oorzaak niet het hebben gevonden. Wel wordt brandstichting niet uitgesloten. Een verslaggever van het Utrechts Nieuwsblad probeerde in die zelfde periode in contact te komen met de eigenaar in Zwitserland, maar die bleek onvindbaar.

In 2020 is het boek Het Stichtse Landsiraad verschenen. De auteur geeft hierin een aantal nieuwe aanwijzingen, waaruit zou blijken dat behoud van het kasteel geen prioriteit voor de eigenaar en toekomstige eigenaar had.

  • Kasteel Heemstede werd in november 1987 verkocht aan de projectontwikkelaar voor hetzelfde bedrag, als voor de brand in een voorlopige koopovereenkomst was afgesproken. Kennelijk had het kasteel geen waarde voor de nieuwe eigenaar.
  • De nieuwe eigenaar had geen maatregelen genomen om Heemstede te beschermen tegen weer en wind. Een subsidie hiervoor ter hoogte van f 240.000,- was ontvangen en direct teruggestort met de mededeling: “niet gewenst”. Pas na persoonlijk ingrijpen van de Commissaris van de Koningin nam de projectontwikkelaar vijf jaar na de brand beschermingsmaatregelen.
  • Er waren plannen in 1989 om de status van Rijksmonument van Heemstede af te halen. Dankzij ingrijpen van minister E. Brinkman bleef het kasteel op de monumentenlijst.
  • De nieuwe eigenaar wilde appartementen en een congrescentrum bouwen in het kasteel. De gemeente Houten vond deze plannen prachtig, maar de provincie lag dwars.

Drukte bij Schalkwijkse brandweer

De brandweer van Schalkwijk was rond 15.00 uur ingerukt. Maar kreeg ’s avonds opnieuw een melding van een grote brand bij een boerderij. Een drukke dag voor de Schalkwijkse brandweer. Normaal rukte deze minder dan 10 keer per jaar uit.

In de periode 1999 tot 2002 is het kasteel door projectontwikkelaar WCN (het latere Phanos) herbouwd.

Houtens Nieuws: Er hadden doden kunnen vallen

Het Stichtse Landsiraad
In januari 2020 is er een nieuw boek verschenen over Kasteel Heemstede. Het boek draagt de titel: ‘Het Stichtse Landsiraad’ en bevat 224 pagina’s.
Bekijk en bestel op Bol.com