Hulp-postkantoor Houten

Romeinse tijd en middeleeuwen

Al in de Romeinse tijd is er een vorm van postverzending; de Cursus Publicus. Het enige dat we uit die tijd in onze regio hebben aangetroffen zijn schrijfplankjes bij het Romeinse Castellum Fectio. Met deze plankjes werd in was een tekst geschreven.

Vanaf de Karolingische tijd ontstaat er een bodenetwerk. Dit blijft de gehele middeleeuwen de manier om berichten over te brengen. Het versturen en ontvangen van brieven was weggelegd voor vorsten en later stedelijke magistraten die konden lezen en schrijven. Met gevaar voor hun eigen leven wisten de boden de brief over grote afstanden te vervoeren en dat lukte niet altijd. Geleidelijk nemen reizende kooplui ook brieven mee.

Postverbindingen tussen steden

Amsterdam krijgt tussen 1568 en 1609 postverbindingen met acht steden in Nederland, Frankrijk en Duitsland. Naast brieven worden er ook steeds vaker pamfletten of vlugschriften overgebracht. Deze bevatten nieuws over actuele gebeurtenissen. Het volk krijgt het nieuws nog steeds op het stadsplein of in de herberg te horen, de elite kan het zelf lezen.

Op verzoek van de kooplieden komen deze pamfletten uit op vaste dagen. Hiermee wordt aan het begin van de 17e eeuw de courant geboren. Diverse oude kranten dragen daardoor namen als Posthoorn, Avondpost, Luisterpost, De Postduif, enz, enz.

De courant ontstaat

Het zijn in die tijd vooral de grote steden die de postvoorziening regelen. Bodes brengen brieven en pamfletten lopend van stad naar stad. In 1647 meldt Gijsbert Pot uit Utrecht dat hij net als verschillende generaties voor hem brieven naar Tiel brengt.¹ Wanneer de tachtigjarige oorlog in 1648 is beëindigd, komen er paarden beschikbaar en wordt de post per paard bezorgd. Deze verbindingen worden postritten genoemd en uitgevoerd door postiljons. Deze postiljons konden een route kiezen via Houten of via Werkhoven.

Postkoets door Houten

Vanaf 1776 rijdt de postkoets tussen Tiel en Utrecht via Houten. Deze stopt in Houten waar de paarden water krijgen.² Met opnieuw de komst van de Fransen aan het eind van de 18^e eeuw worden de posterijen ingevoerd naar Frans voorbeeld. Nu mag ook het volk brieven versturen en komen alle Nederlandse postbedrijven in handen van de Staat.

In de steden is het vanaf 1850 mogelijk een brief te posten in een groene gietijzeren brievenbus. In Houten moest dit gebeuren bij het tolhuis. Daar is Jacques Francois Bosch in 1851 bestelhuishouder. Wanneer de postkoets van Van Gend & Loos stopt bij de tol van Houten, kan gelijk de post worden uitgewisseld. Deze rijdt tussen Utrecht en ’s Hertogenbosch, via Houten en Schalkwijk. Het gaat dan voornamelijk om postpakketten.

Hulp-postkantoor Houten

In augustus 1852 komen we voor het eerst een hulppostkantoor tegen. Het hoofdpostkantoor zelf zit in Utrecht. Of dit postkantoor ook bij de tol van Houten is te vinden, is onbekend.

In 1856 wordt Van Dijk aangesteld als briefgaarder en blijkt hij al bestelhuishouder te zijn. De post wordt rondgebracht door J. Swanink die in de burgerlijke stand in die tijd wordt vermeld als brievenbode. De huizen in Houten zijn ingedeeld in een wijk en hebben een nummer.

Wie daarna bestelhuishouder en/of briefgaarder is, is onbekend. Maar Carel Frederik Andersen wordt vanaf 1869 vermeld met het beroep brievengaarder. Hij woont nog tien jaar in Houten en is daarna niet meer terug te vinden in de archieven.

In 1877 is er een vacature voor een brievenbesteller. Die verdient 250 gulden per jaar.³ De post wordt via de spoorwegen aangevoerd. Onbekend is wanneer deze omschakeling van postkoets naar spoorwegen heeft plaatsgevonden, maar vermoedelijk vrij snel na 1868.

Periode Krijgsman

Beheerder van hulp-postkantoor Houten is vanaf een onbekend moment, maar in elk geval voor het jaar 1883 de heer C. Krijgsman die sinds 1873 al hoofdonderwijzer is van de school ’t Groentje. Later wordt Krijgsman ook correspondent van de krant. Hij komt uit Delft.

Het hulp-postkantoor Houten zit in 1883 op de Brink. In de onderwijzerswoning van Krijgsman is één kamer ingericht als postkantoor. Er is zelfs een plattegrond van bekend.

In 1892 wordt in de krant het verzorgingsgebied van het Houtens postkantoor bekend gemaakt. Dit is ook van belang voor het tarief dat nodig is voor verzending. Voor het hulp-postkantoor Houten betreft het een gebied van de gemeente Houten, dus vanaf de Kromme Rijn in Maarschalkerweerd tot aan de Uitweg in Schalkwijk en Den Oord bij de Lekdijk. Vanaf 1895 komt de ansichtkaart op en gaan inwoners meer versturen.

Beheerder Krijgsman krijgt twee dochters. Wanneer dochter Anna in 1906 24 jaar is geworden, opent zij een telefoonkantoor bij het postkantoor. Helaas overlijdt zij enkele dagen na de start.

Periode Corver

Het telefoonkantoor verhuist in 1907 naar de Herenweg, waar notarisklerk F.A.W. Corver
beheerder van het telefoonkantoor wordt. Hoofdonderwijzer Krijgsman zet het postkantoor voort, maar vertrekt dan toch uit Houten. F.A.W. Corver is per 1 september 1908 zijn officiële opvolger als brievengaarder.⁴ Het telefoonkantoor (Herenweg) en postkantoor (Brink) zitten dan op twee verschillende locaties.

Rond 1913 zit het hulp-postkantoor Houten met telefoonkantoor samen op De Brink. Dit keer in het pand van Plein 23/23a (H71). Dit gebouw is in 1908 herbouwd door F.A.W. Corver, die het kantoor beheert. Vermoedelijk wordt het al vrij snel na 1908 in gebruik genomen. Vanuit hier vertrekken de postbodes, die vier keer per dag de post bezorgen.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog in 1916 klaagt de Wijks(ch)e Courant dat een brief gepost in Driebergen op donderdag om 21.30 uur, pas zaterdag om 13.00 uur in Houten aankomt.⁵ Ook wordt in die periode in de krant gepubliceerd, welke brieven onbestelbaar zijn teruggekomen. De verzenders kunnen dan het juiste adres erop zetten.

Na 1920 zijn er drie bezorgrondes per dag. Wanneer Corver op 21 maart 1921 overlijdt, wordt zoon Teunis de nieuwe kantoorhouder. Vanaf 2 juli 1923 wordt ’t Goy vanuit Schalkwijk bezorgd.⁶ In 1932 daalt het aantal bezorgrondes naar twee keer per dag.

Het hulp-postkantoor Houten blijft tot 1956 op deze plek in dienst. In 1949 worden drie kaarten gevonden die twintig jaar eerder waren gepost. De krant suggereert dat er in dat jaar sprake was van opheffing van het hulppostkantoor, maar dit klopt niet met andere berichten.

Periode Van Lun

De heer Q.A. van Lun wordt vanaf januari 1951 de nieuwe beheerder.⁷ Hij is afkomstig uit Vreeswijk. Hij woont in eerste instantie in het oude gemeentehuis (dat tevens een politiebureau is). Het postkantoor zit dan nog steeds bij Teunis Corver op Brink 23 in huis. Pas met de reconstructie van het Plein in 1956 verhuist het postkantoor en Van Lun naar Brink 8.⁸ Dit is dezelfde plek als waar het postkantoor voor 1908 was gevestigd. Postbode Adriaan Bos is tussen 1940 en 1980 veertig jaar postbode in Houten. Sinds 1969 komt de postbode één keer per dag langs.

Weg van de Brink

Eind 1966 verhuist het postkantoor naar de Koningin Julianastraat 22. Het gebouw aan De Brink is te klein geworden. Het publiek staat opgepropt in de kleine ruimte en er is zoveel post dat de vijf bestellers onvoldoende plek hebben om de post te sorteren. Verder is het dak lek en komt het water op de sorteerkasten.

Het nieuwe kantoor aan de Koningin Julianastraat is 140 m2 groot en heeft twee telefooncellen. Een telefooncel is dag en nacht te gebruiken, omdat deze wordt geplaatst in een ruimte waar ook de postboxen zijn. Het postkantoor heeft twee loketten en de bestelkamer is geschikt voor tien postbodes.⁹

Eind 1985 vindt verhuizing plaats naar het Onderdoor. Daar is het samengebracht met het kaartloket van de Nederlandse Spoorwegen. In de 21^e eeuw wordt het postkantoor aan het Onderdoor gesloten en heeft Houten geen postkantoor meer. Sinds 2014 wordt de post 4x per week bezorgd.

Noten

1. Van zandpad tot zandweg – W. Thoomes, Het Kromme Rijngebied 49-3/4 (2015) ↩︎
2. Van zandpad tot zandweg – W. Thoomes, Het Kromme Rijngebied 49-3/4 (2015) ↩︎
3. Utrechtsch provinciaal en stedelijk dagblad, 20 maar 1877 ↩︎
4. De nieuwe courant, 30 augustus 1908 ↩︎
5. Wijks(ch)e Courant, 5 februari 1916. ↩︎
6. Het Nieuws, 19 juni 1923 ↩︎
7. J.H. Versteegen, Nieuw Utrechtsch Dagblad, 1 mei 1964 ↩︎
8. Mededeling zoon van Q.A. van Lun aan Rinus van den Heijkant (2023) ↩︎
9. J.H. Versteegen, Nieuw Utrechtsch Dagblad, 28 januari 1966 ↩︎