Tweede Wereldoorlog Schalkwijk

Tweede Wereldoorlog Schalkwijk

Op 28 augustus 1939 wordt het Nederlandse leger gemobiliseerd. Omdat Schalkwijk in de Nieuwe Hollandse Waterlinie ligt, krijgt het dorp te maken met de komst militairen, die het normale leven beïnvloeden.

De oorlog begon op 10 mei 1940 met luchtaanvallen op de spoorbrug van Culemborg. Op 12 mei 1940 werd Schalkwijk langzaam onder water werd gezet en was evacuatie op 13 mei het gevolg. Terugtrekkende Nederlandse legereenheden zorgden op 13 en 14 mei voor enorme drukte in Schalkwijk. Op de 14e trokken Duitse legereenheden langs de Lekdijk naar de spoorbrug.

De eerste jaren van de oorlog verliepen rustig. Vanaf 1942 liet de bezetter zijn ware gezicht zien en nam het verzet in Schalkwijk toe. Het dorp kende een georganiseerde groep die zich richtte op overvallen, waarmee bonnen werden bemachtigd voor onderduikers. Bij het Neereind werd geoefend met wapens die door de Engelsen waren afgeworpen. De zoon van burgemeester Ten Holder leidde het verzet.

Zijn andere zoon Michael ten Holder werd opgepakt wegens verzetswerk in Noord-Brabant. Op 12 december 1944 is hij overleden kamp Versen. Op het Schalkwijks verzetsmonument is zijn naam vermeld.

De burgemeester stond bekend als anti-Duits en heeft ooit Duitsers met succes een som geld aangeboden, zodat verzetsstrijders die de Lekbrug wilden opblazen niet werden gefusilleerd. In september 1943 is Ten Holder met ziekteverlof gegaan en iets later nam NSB-burgemeester A.W. Bosschaart hem waar.

De Duitsers hadden weinig controle. Wanneer er een oproep kwam voor tewerkstelling en men ging niet, dan merkte men er ook verder niets van. In totaal zijn tien mannen naar Duitsland gegaan. Na afloop van de oorlog werden ze met de nek aangekeken.

Toenemend geweld

Bij klompenmaker Hulshof aan het Neereind zaten Joodse onderduikers. Op 19 oktober 1943 vond er een inval plaats. Vier personen kwamen om het leven. De vrouw van de klompenmaker overleefde het geweld.

Oorlog in Schalkwijk

Het graf van Herbert Spooner

In 1944 spoelden twee soldaten aan bij de Lek. Het waren soldaten die bij de Slag bij Arnhem waren gesneuveld en met de rivier meedreven. Ze zijn in Schalkwijk begraven op beide begraafplaatsen. Het gaat om Herbert Spooner (27), aangespoeld op 15 november 1944 en om Edward Davies Meredith (22), aangespoeld op 14 november 1944.

In augustus 1944 werd een stilstaande trein bij de Jhr Ramweg gebombardeerd. Daarbij vielen verschillenden doden en was er veel schade aan de omliggende huizen. In hetzelfde najaar werden meerdere treinen aangevallen.

Tijdens de hongerwinter van 1944/1945 hadden de Schalkwijkers voldoende voedsel. Steeds vaker kwamen stedelingen langs die het slechter hadden. Sommige boeren zijn daar rijk van geworden, maar de meeste boeren en inwoners gaven weg wat ze konden missen.

Opnieuw onder water

Vanaf 29 december 1944 trokken de Duitsers zich terug uit de Betuwe. Legertransporten passeerden Schalkwijk. In februari 1945 werd opnieuw het landschap onder water gezet.

Op 6 mei 1945 werd Jan van Dyk door een Duitser neergeschoten. Hij zag dat een Duitse soldaat een fiets meenam en als voormalig Nederlands soldaat wilde hij ingrijpen. Op 7 mei 1945 reden de eerste Canadese tanks het dorp binnen.

Ooggetuige

> Henk Baas (pdf)