Schalkwijk, Tull en ’t Waal en Houten onder water

Familiearchief R.H. van der Ven

De Nieuwe Hollandse Waterlinie is sinds 1870 ingericht op een Duitse aanval vanuit het oosten. In 1940 was het zover. De dreiging van een Duitse inval werd met de dag groter.

April 1940

Tussen 8 en 19 april 1940 wordt geoefend met het onder water zetten door het waterschap ‘De Gemeene Boezem van de Hoonwetering‘, of te wel de polder Schonauwen. Het waterpeil in de Hoonwetering wordt verhoogd van -0,19 NAP tot +0.39 NAP (bron).

Mei 1940

Op Eerste Pinksterdag 12 mei 1940 om 1 uur ’s nachts wordt besloten om 30.000 personen langs de Nieuwe Hollandse Waterlinie tussen De Lek en het IJsselmeer te evacueren en de inundatie te starten. Aanleiding is de verwachte doorbraak van de Duitsers bij de Grebbelinie. Op dat moment was de evacuatie van Amersfoort, de Grebbelinie en de omgeving Zeist/Driebergen al aan de gang.

Via Fort Honswijk loopt het water uit de Lek het inundatiekanaal in en stijgt het water in de polder. Ook worden de sluizen bij Wijk bij Duurstede geopend. Wulven en het Vechter- en Oudwulverbroek worden onder water gezet via de Vaartsche Rijn. In de polders zoals Blokhoven, Hoonpolder en de Vuijlcoppolder komt uiteindelijk zo’n 30 tot 40 centimeter water te staan.

Evacuatie per boot
4390 inwoners van de gemeenten Schalkwijk, Tull en ’t Waal en Houten worden geëvacueerd. De inwoners krijgen hun verplichte vertrek tijdens de kerkdienst op 12 mei 1940 te horen. Het gaat om 2470 personen uit Houten, 1480 personen uit Schalkwijk en 440 personen uit Tull en ’t Waal. Niet iedereen vertrekt. Sommige boerenjongens blijven achter voor het vee. Andere boeren nemen hun vee mee. Twee van de elf schepen vervoerden vee.

De bedoeling is dat de inwoners van Houten naar Monster worden geëvacueerd en dat de inwoners van Schalkwijk en Tull en ’t Waal naar Schipluiden gaan. De evacuatie verloopt per boot van Vreeswijk naar Maassluis en vandaar verder lopend het Westland in. 

Vreeswijk
In Vreeswijk worden op 13 mei elf boten ingeladen, terwijl het luchtafweer tekeer gaat. Bij de Lekbrug met Culemborg zijn gevechten gaande. In totaal gaat het om 2425 personen (Houten 600, Schalkwijk, 1400 en Tull en ’t Waal 425). De inwoners nemen plaats in de boten Wisseling, Meta, Maris Stella, onbekend, Cornelia, Arend, Rival, Neutraal, Allegonda, Gutaan en Adriana. 

Mislukt
De schepen varen zodra het donker is. Halverwege op de Lek keren de rijnaken met inwoners, nadat het voorste schip is beschoten. Alle schepen varen daarna naar Utrecht, waar ze in de ochtend aankomen. De evacuatie per boot, het keren en het bereiken van Utrecht vindt plaats tussen 13 mei 1940 (13.00 uur) en 14 mei 1940 (21.00 uur). (bron)

Evacuatie per trein
Rond het middaguur van 13 mei 1940 is in Houten duidelijk dat evacuatie per boot niet voldoende capaciteit heeft. Gezocht wordt naar een alternatief voor de inwoners van Houten. Om 13.45 uur worden treinen geregeld die vertrekken vanaf Utrecht CS. Afgesproken wordt dat de inwoners zelf naar Utrecht komen en daar op de trein stappen richting Maassluis. De treinen staan gepland voor dinsdag 14 mei om 10.00 uur, 11.00 uur en 12.00 uur. De inwoners van Houten moeten zich om 9.00 uur melden op Utrecht CS. 

In de loop van de middag van de 13e mei vertrekken de inwoners van Houten naar Utrecht. Inwoner Riek van de Wielen (pdf) vertelt hoe ze met de bakkersauto van haar vader diverse ouderen (100 tot 150 personen) op deze Tweede Pinksterdag heeft gereden.

Om 15.50 uur op deze 13e mei 1940 wordt de evacuatie van Schalkwijk en Tull en ’t Waal toegevoegd aan de evacuatie van Houten. Schalkwijkers en inwoners uit Tull en ’t Waal die nog niet waren vertrokken moeten ook naar Utrecht.

Verandering evacuatieplan trein
In de avond van 13 mei wordt besloten dat om 19.30 uur een eerste trein met inwoners naar Voorburg vertrekt. De burgemeester van Voorburg deelt mede dat de inwoners van Houten niet welkom zijn. Voorburg heeft al te maken met de opvang van inwoners uit Driebergen en Zeist, maar de inwoners van Houten komen toch.

Middernacht 13 mei / 14 mei 1940
Op dit moment varen diverse rijnaken vol geladen met inwoners op de Lek. De rest van de inwoners zijn vertrokken naar Utrecht. Een klein deel is al in Voorburg aangekomen. Houten, Schalkwijk en Tull en ’t Waal zijn zo goed als verlaten, op de boerenknechten voor het vee na.

14 mei 1940
Om 1 uur ’s nachts vertrekt een extra trein vanaf Utrecht CS met evacués van Schalkwijk en Tull en ’t Waal. 

De Houtense burgemeester Los vraagt om 12.30 uur om twee treinen naar Voorburg. Die wil hij om 16.00 uur en 17.00 uur hebben voor de evacués. 

Duitsers bereiken Houten en Schalkwijk
In de middag van de 14e mei vallen de Duitsers ’t Goy binnen. Bij Wickenburgh komt het tot gevechten. Ook bij de Lekbrug zijn schermutselingen. Lees verder over de eerste dagen van WOII.

De terugkeer
Aan het begin van de avond vertrekt er een elektrische trein met inwoners naar Voorburg. Terwijl de trein een half uur onderweg is, wordt duidelijk dat Nederland enkele uren eerder zich heeft overgegeven. De evacuatie wordt afgeblazen en de trein keert terug naar Utrecht en vervolgens keren de inwoners terug naar Houten.

De inwoners van Schalkwijk en Tull en ’t Waal volgen op 16 mei 1940. Thuis gekomen blijken huizen te zijn geplunderd. Mogelijk door terugtrekkende Nederlandse soldaten.

Op 20 mei 1940 wordt het uitmalen gestart en op 29 mei wordt het normale peil weer gehaald (bron).

Familiearchief R.H. van der Ven

Februari t/m mei 1945

Al in juni 1944 bericht verzetskrant Vrij Nederland dat bij Houten een groot stuk land onder water wordt gezet. Het zal nog acht maanden duren voordat dit daadwerkelijk gebeurt.

Eind december beginnen de Duitsers zich terug te trekken uit de Betuwe. Nadat dit was voltooid, wordt in februari 1945 opnieuw het landschap onder water gezet. Hiermee wilden de Duitsers voorkomen dat de geallieerden in de polder Blokhoven zouden landen. Het betreft alleen het zuidelijk deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in Houten.

Gedurende de eerste periode is het ondergelopen land bevroren. De waterstand had een wisselende hoogte. Het was ook lager dan in 1940. Mogelijk heeft dit te maken met sabotage door lokale inwoners. In Schalkwijk stonden de Jhr Ramweg en de Provinciale weg grotendeels droog. Pas na de bevrijding verdwijnt het water weer.