Fort Honswijk, parel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie

Fort Honswijk - Het straatje van Vermeer

Het straatje van Vermeer, Fort Honswijk (foto Sander van Scherpenzeel)

Fort Honswijk bestond in eerste instantie uit een aarden wal. Vanaf deze wal was het de bedoeling om het gebied ten noorden van de Lekdijk te verdedigen.

In 1844 startte de bouw van een bomvrije toren. Het was de eerste van de tien torenforten die zouden worden gebouwd. Met drie verdiepingen en één ondergrondse verdieping werd het de grootste toren van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het torenfort Honswijk en fort Everdingen verdedigden samen de Lek. Fort Honswijk beschermde ook de sluizen van het inundatiekanaal (uitgediepte veenriviertje De Snel). Het lag op een strategisch belangrijke positie. Op zo’n 400 meter ten noorden van Fort Honswijk werd het Lunet aan de Snel aangelegd ter ondersteuning van het fort.

De bouwers van het torenfort waren geïnspireerd door de kastelen uit de middeleeuwen. De toren had kantelen, net als bij een kasteel en een gracht met ophaalbrug. Achter de schietgaten stonden kanonnen opgesteld. In 1848 was het fort gereed.

Mobilisatie 1870

De eerste mobilisatie was in 1870. Het fort werd negen weken in gebruik genomen, omdat de Frans-Duitse oorlog was uitgebroken. In de vochtige donkere ruimten sliepen de opgeroepen mannen op zakken stro. Overdag werd het fort gevechtsklaar gemaakt. Er werden kanonnen geplaatst en de schietgaten werden vrij gemaakt. Het gereedschap was verouderd en ging regelmatig stuk (Bron). 

Verbetering

Het fort werd tussen 1878 en 1881 verbeterd. De verbetering bestond uit slopen van de bovenste verdieping van de toren. Deze was door de nieuwe wapens makkelijker doelwit. Ook werd de de contrescarp aan de oostkant aangelegd, om de toren te beschermen. Verder werden magazijnen en bunkers aangepast en bijgebouwd. De gracht rond de toren werd in 1886 gedempt.

Vanuit de contrescarpgalerij liep een tunnel naar de inundatiesluis, zodat de sluis ook onder hevig vuur kon worden bediend.

Aan het eind van de eeuw konden in het fort zo’n 550 tot 650 man worden gehuisvest. Er stonden 34 kanonnen opgesteld op de aarden wallen. Daarnaast waren er tien mitrailleurs en veertien draagbare mortieren.

Mobilisatie 1914 – 1918

Tijdens de mobilisatie tussen 1914 en 1918 is Fort Honswijk intensief gebruikt. Voor de mannen was het veel wachten. Foto’s uit die tijd tonen slaapbarakken waar de nacht werd doorgebracht.

In 1935 is Honswijk korte tijd gebruikt als concentratiekamp. Fort Honswijk zou in 1935 het eerste concentratiekamp van Nederland zijn geweest. In werkelijkheid werden hier vluchtelingen opgevangen.

Mobilisatie 1939 – 1940

Tussen 1939 en ongeveer 1946 waren er ook soldaten gelegerd. Ook toen werd het fort in gereedheid gebracht voor een aanval. Vooral bij het Werk aan de Groeneweg werden verbeteringen aangebracht.

Op 14 mei 1940 capituleerde Nederland. De Duitse legers waren al opgerukt tot Houten/Culemborg. In de avonduren trokken ze Fort Honswijk binnen.

Na de bevrijding werden in het fort Duitse soldaten gevangen gehouden. Ook zaten hier opgepakte NSB-ers, waaronder de latere ‘Drie van Breda’. De Amersfoortse kampbeul Jacobus Ammerdorffer (32) zat opgesloten in Fort Honswijk. Hij pleegde zelfmoord en nam in zijn dood Swerus (Joep) Copier (23) mee.

Munitierenovatie

Tot 1968 was Fort Honswijk in gebruik bij de Luchtmacht. Daarna vestigde de Landmacht er zich. Tot 1996 vond er munitierenovatie plaats. Een inspecteur die in de jaren ’70 en ’80 inspecties uitvoerde, vertelde aan de maker van deze website, dat de anti-statische middelen in 75% van de gecontroleerde situaties niet goed waren. Door statische vonken kon munitie ontploffen.

Een andere ex-werknemer die de munitie renoveerde, vertelde aan de maker van deze website dat de meeste munitie werd afgevoerd, omdat die niet paste bij de nieuwe standaarden in het leger. Zo’n tien waterlinieforten, waaronder Fort Rijnauwen en Fort bij ’t Hemeltje waren in gebruik voor opslag van munitie. Ook de staf van de betreffende legereenheid kwam uiteindelijk vanuit Gorinchem over naar Honswijk. Diverse gebouwen werden op het terrein neergezet.

In 2013 verliet Defensie het fort. Daarna heeft de gemeente Houten noodherstel uitgevoerd. Sinds najaar 2016 is het fort eigendom van de gemeente Houten. Het fort is regelmatig opengesteld voor het publiek.