Overwegen en wachterswoningen

WH 8 Leedijk

Met de aanleg van de spoorlijn door Houten, ontstonden ook overwegen. Wanneer de spoorlijn een weg kruiste werd deze bewaakt door een overwegwachter.

Oorspronkelijk ging het sluiten van de overweg met een vlag of een lantaarn. Maar al vrij snel ging men over op hekken en slagbomen. De wachters werden voor de komst van een trein gewaarschuwd door een seinklok. Dit kloksein werd gegeven door een van de naastgelegen stations. Een overwegwachter kon niet rondkomen van dit werk, dus overdag was hij elders aan het werk en deed zijn vrouw de bomen dicht wanneer een trein passeerde. De vrouw werd dan hulpwachteres genoemd.

Wanneer de bomen niet op tijd werden gesloten, kon de rechter een forse straf opleggen. In januari 1925 werd een Utrechtse overwegwachter veroordeeld tot een boete van 25 gulden of 25 dagen hechtenis. De overwegwachter van HW7 (Loerikseweg) kreeg in 1933 na een dodelijk ongeval in hoger beroep een eis van één maand.

Daarnaast waren er onbewaakte landweggetjes die een verbinding vormden tussen het land van de boeren dat was doorsneden door de spoorlijn. Hier werd alleen gebruik van gemaakt door de betreffende boer. Soms bij belangrijke treinen, zoals de passage van de koninklijke trein, zorgden baanwerkers dat ook deze overwegen beveiligd waren.

Wachterswoningen en huisjes

De overwegwachters woonden bij de overweg. Er was dan een wachterswoning gebouwd. Bij de overweg met de Jhr Ramweg waren beiden aanwezig. Bij de bouw in 1867 waren er tussen Utrecht en Waardenburg 19 wachterswoningen gepland (bron)

In het najaar van 1925 werden in Houten en Schalkwijk diverse overwegen onbeveiligd. Alleen een zwart/rode paal met kruisen en een waarschuwingsbord zou overblijven.

Het aantal ongelukken nam toen toe. Pas in 1963 zou de automatisch beveiligde overweg haar intrede doen. Dit ging dan om knipperlampen en soms om slagbomen. Met de verdubbeling van het spoor in de 21e eeuw werden diverse overwegen opgeheven. Op dit moment zijn er in de gemeente Houten nog twee overwegen.

Overzicht overwegen en wachtersposten

WH 5 Marschdijk
Deze woning was gebouwd aan de oostkant van de Marschdijk, wat in 1868 nog net gemeente Houten (Slagmaat) was. De overweg is in 1942 verplaatst (bron). Gedurende enige tijd (tussen 1944 en minimaal 1955) waren er twee overwegen hier. Een oude en een nieuwe. De nieuwe overweg is in 2012 vervangen door een viaduct. Vermoedelijk is de bewaking net als elders in 1925 opgeheven. In 1932 is de woning afgebroken (bron).

Spoorwoning Lobbendijk
Deze woning stond sinds 1869 aan de Lobbendijk 115 ten noorden van de huidige Randhoeve. Er was geen overweg. De woning is in 1983 gesloopt.

WH 6 Houtensche weg / Vlierweg
Deze overweg was naast Station Houten. De overweg beschikte in 1928 over overwegbomen, die regelmatig werden stukgereden. (bron). In 1931 klaagde de wethouder dat de bomen soms 30 minuten gesloten waren, terwijl er geen trein passeerde  (bron).

De woning is in 1868 gebouwd aan de westelijke kant van de spoorlijn en in 1963 gesloopt (bron). Wanneer de bewaking is overgenomen door de stationschef van Houten is onbekend. De overweg is in 2000 gesloten en vervangen door een fietserstunnel honderd meter noordelijker.

Overweg bij De Vlierweg in 1964 (Het Utrechts Archief)

WH 7 Loerikseweg
Deze wachterswoning aan de Loerikseweg (later Albers Pistoriusweg) stond aan de westkant van de spoorlijn bij de overweg. De spoorlijn kruiste hier de doorgaande weg Utrecht-Houten-Beusichem-Tiel. Een dodelijk ongeluk kwam voor in 1932. Wanneer de bewaking is gestopt is onbekend.  In het jaar 2000 is de overweg opgeheven.

WH 8 Leedijk
Aan de Leedijk stond een wachterswoning aan de oostkant van de spoorlijn. Het is onbekend wanneer de bewaking stopte, maar vermoedelijk is dit rond 1925 gebeurd. De Leedijk was een grindweg. In 1944 werd de woning geraakt door een vliegtuigbom. In 1962 is de woning gesloopt en rond 1963 kwam er een knipperlichtinstallatie. Dodelijke ongelukken kwamen voor in 1954 en 1966. De overweg is in het jaar 2000 gesloten.

WH 9 Poeldijk
Deze wachterswoning is de beroemdste in Houten. Hier bij de overweg met de Poeldijk ontspoorde op 7 juni 1917 de koninklijke trein met daarin Koningin Wilhelmina. De wachterswoning stond aan de westkant. Het is onbekend wanneer de bewaking is opgeheven, vermoedelijk in 1925. De overweg is in de loop van 1938 gesloten vanwege de aanleg van  het Amsterdam-Rijnkanaal. Er werd toen een tijdelijke overweg aangelegd, waarbij in 1939 een zwaar ongeluk met vijf doden voorkwam. In 1945 was de wachterswoning niet meer op een luchtfoto van de RAF te zien.

WH 10 Uitweg
Deze overweg was gelegen op de gemeentegrens van Schalkwijk en Houten. De wachterswoning stond aan de oostkant in het Schalkwijkse deel. Op vrijdag 13 november 1925 stopte de bewaking van de overweg (bron). In 1933 kwam er een zwaar ongeluk voor met drie doden. In 1935 werd een motorrijder door een trein gegrepen. In de loop van 1938 is de overweg gesloten.

WH 11 Laan van Wiekenburg
Het gaat hier om de overweg op de plek waar de spoorlijn de Wickenburghselaan doorsneed. De wachterswoning stond aan de westkant bij het station. De bewaking van de overweg werd in 1925 overgenomen door WH12. Vanaf 25 september 1963 werd de overweg automatisch beveiligd met knipperlicht. Een paar maanden later werden twee spelende kinderen vlakbij de overweg door een trein overreden. De overweg is op 24 juni 1975, na een uitspraak van de rechter gesloten. De gemeente en vijf omliggende grondeigenaren spanden in 1974 een proces aan tegen de sluiting, maar verloren deze. In 1978 oordeelde de Raad van State over het besluit definitief, nadat de politieke partij KVP de zaak aanhangig had gemaakt.

WH 12 Jhr Ramweg
Bij deze overweg stond een wachterswoning en later (na 1912) een wachtershuisje. Vanaf 1925 werd ook de Wickenburghselaan bediend vanuit WH 12. Op 27 september 1963 werd de bewaking van de Jhr Ramweg overgenomen door automatische beveiliging met halve overwegbomen. Op 12 november 1934 verrichtte de overwegwachter een heldendaad door twee personen op tijd uit een auto te halen, terwijl een sneltrein naderde. Deze overweg is een van de twee nog bestaande overwegen in de gemeente Houten. 

WH 13 Slotlaan
De overweg van de Slotsteeg was een overweg in een doodlopende weg. Kennelijk alleen in gebruik door een boer. De bewaking stopte hier op 4 juli 1923. De overweg is na 1978 opgeheven, want in dat jaar werd er een tractor aangereden op deze overweg.

WH 14 Achterdijk
De wachterswoning stond aan de oostkant van de overweg langs de Achterdijk/Pothuizerweg. De bewaking stopte op 4 juli 1923. Vanaf 27 september 1963 is er een automatisch beveiligde overweg met knipperlicht. Deze overweg is een van de twee bestaande overwegen in de gemeente Houten.

WH 15 Lekdijk
Deze wachterswoning in (Tull en ’t Waal) is opgeleverd op 10 december 1873. Daarvoor was sprake van een keet. Deze was te vinden aan de westkant van de spoorlijn op dijkhoogte. WH15 en WH16 (aan de andere kant van de Lek) hebben te maken met de spoorbrug over de Lek. Deze brug was lange tijd de grootste spoorbrug van Europa. De woning is dan ook in gebruik geweest bij baanwerkers. Het is onbekend wanneer deze is verdwenen. Tegenwoordig is er een uitkijkpunt.