De optische Chappe telegraaf op de Houtense kerktoren

In de zomer van 1810 wordt het Koninkrijk Holland ingelijfd bij het Franse Keizerrijk. Daarna volgde vrij snel uitbreiding van het optische telegraafnetwerk van Chappe. Tussen 1811 tot 1813 werd Amsterdam via Antwerpen met dit Franse telegraafnetwerk verbonden, zodat vanuit Parijs snel boodschappen konden worden gestuurd naar Amsterdam en omgekeerd. De kerktoren van Houten maakte onderdeel uit van deze nieuwe communicatiesnelweg.

Het netwerk bestond uit een serie torens of hoge punten met daarop een Chappe telegraaf. Dat was een paal met armen, die via touw door een telegrafist werd bediend. Door de armen van het toestel in een bepaalde stand te zetten, kon letter voor letter worden verzonden.

De telegrafisten hoefden alleen met een verrekijker hun buurtorens in de gaten te houden en de telegraaf van hun toren in dezelfde stand te zetten. Zolang het zicht goed was en het geen nacht was, werkte dit systeem. Welke boodschap ze overbrachten, wisten ze niet.

De aanleg van de Chappe telegraaf in 1810

Abraham Chappe, broer van de uitvinder van deze Chappe-telegraaf, verkende tussen 3 oktober en 16 oktober 1810 het traject Antwerpen-Amsterdam. Een voor een koos hij de torens uit. Vanuit Hagestein viel zijn oog op de kerktoren van Houten, die post 15 van de lijn Antwerpen-Amsterdam werd. Vanuit Houten koos hij de toren van de Jacobikerk in Utrecht.

De route van de communicatiesnelweg in 1811-1813

Om de Chappe telegraaf op de Houtense kerktoren te krijgen is de top van de kerktoren verbouwd.  Uit een dagboek met aantekeningen van Abraham Chappe blijkt dat de plaatselijke timmerman van Houten 100 Frank kreeg om de toren te verbouwen (bron). De bouwtekening staat hieronder. 

Chappetelegraaf in Houten
Afbeelding verkregen via de Archeologische Werkgroep Leen de Keijzer

Kindje geboren

Gedurende de gehele winter van 1810/1811 werd er aan de diverse torens tussen Antwerpen en Amsterdam gewerkt.

In voorjaar van 1811 was de verbinding tussen Antwerpen en Amsterdam gereed. Willem Brons uit Houten vervulde de taak van telegrafist. Met een kijker lette hij op de torens van Hagestein en de Jacobikerk in Utrecht. Kwam er een bericht door, dan zette hij de Chappe telegraaf in de juiste stand.

Het eerste nu nog bekende bericht dat de Chappe telegraaf Houten passeerde was op 20 maart 1811 en kondigde de geboorte aan van de zoon van Napoleon Bonaparte (Napoleon II). Het bericht werd om half 11 vanuit Parijs verstuurd en bereikte Amsterdam bij de Weesperpoort aan het eind van de middag. Het was die dag slecht weer.

Nadat de Franse bezetter in 1813 uit Nederland was vertrokken, haalde de bevolking in de herfst van dat jaar de telegraaftoestellen van de torens. Ze vonden het een symbool van de Franse overheersing.

In het boek ‘Een tijding met de snelheid der bliksems‘ wordt de aanleg van de Chappe telegraaf in Nederland besproken. Bekijk op Bol.com.