De kerk van Houten

De kerk van Houten

De geschiedenis van de kerk gaat zeker terug tot minimaal het jaar 857. In een negende eeuwse goederenlijst waarin de bezittingen van de Utrechtse kerk staan opgesomd die deze bezat vóór het begin van de Noormannenheerschappij, wordt Houten met kerk genoemd. Deze kerk wordt geschonken door Herlulfus.

Willebrordus

Aan het eind van de zeven eeuw zwierf in onze regio missionaris Suidbert rond. Hij was een van volgelingen van Willibrordus en daarbij had hij tot taak de regio rond Utrecht te kerstenen. Hij zetelde zich in Dorestad. Het is goed mogelijk dat deze missionaris in Haltna al rond 695 een klein kerkje stichtte, daar Houten onder de landstreek Dorestad viel.

Dit kerkje is dan zeker tijdens de inval van de Friezen in het jaar 714 verdwenen. Nadat de Franken in 719 definitief de macht grepen ligt het voor de hand dat de Houtense kerk werd (her)gebouwd. Vermoedelijk gebeurde dit rond 725, maar kan ook tien jaar later zijn geweest. De kerk werd gewijd aan Willibrordus en tot de reformatie waren er relikwieën die door Bonifatus zijn geschonken.

Houten was daarmee een van de eerste dorpen in de Kromme Rijnstreek met een kerk. Het zal ongetwijfeld niet meer dan een klein houten gebouw zijn geweest. Daarbij is tijdens de Deense bezetting tussen 850 en 922 de kerk gesneuveld of vervallen.

Tufstenen zaalkerk

Na het vertrek van de Noormannen rond het jaar 922 wordt er een tufstenen zaalkerk gebouwd. Wanneer dat precies is gebeurd is niet bekend. Uit archeologisch onderzoek blijkt dat delen van de zuidmuur bestaan uit tufsteen uit de 10e of 11e eeuw. Hier zijn een Romaanse raamboog en delen van een raamboog waargenomen.

De noordelijke kerkmuur is deels gefundeerd op Romeins materiaal (dakpannen en schalen). De oude kerkhofmuur aan de zuidkant is opgegraven en was eveneens uit de 10e eeuw. Ook deze muur was van tufsteen en gefundeerd op Romeinse dakpannen en aardewerk (bron). Lees ook het oudste metselwerk van Houten.

De kerk was in eerste instantie een dochterkerk van de Dom, maar viel vanaf 26 juni 1050 onder het kapittel van St. Marie (bron). In de 13e eeuw vindt er uitbreiding van de kerk plaats en wordt er een Romaanse toren gebouwd. Fundamenten van deze toren zijn in 1975 bij onderzoek waargenomen. Het koor wordt 5 meter naar achteren verplaatst.

Oude bronnen melden dat in 1302 en 1357 er een contract werd afgesloten tussen het Kapittel en de parochianen in Houten voor het noodzakelijke onderhoud aan het gebouw (bron).

Ergens in de 14e eeuw wordt de kerk een zelfstandige parochie. In de 15e eeuw wordt aan de noordzijde een zijbeuk aangebouwd.

Huidige kerktoren

De bouw van de huidige kerktoren in het Oude Dorp startte in 1535. De huidige vorm van de kerk dateert uit 1678. De toren is in de loop der tijd regelmatig van vorm veranderd.

De eerste steen van de huidige toren wordt gelegd op 30 augustus 1535 en  28 jaar later is de toren klaar. Deze is zo’n 45 meter hoog. De toren is gebouwd naar voorbeeld van de Utrechtse Domtoren. Niet lang na de oplevering in 1563 trekt de Beeldenstorm door Nederland en wordt de kerk van Houten eigendom van de gereformeerden.

Kerk van Houten vanuit het westen

De kerk blijft van de beeldenstorm gespaard, maar op 1 augustus 1674 treft noodweer de Lage Landen en ook de Houtense regio. De torenspits in Houten wordt vernield en valt in het dak van het kerkgebouw. De zijbeuk aan de noordzijde raakt ook beschadigd.

De kerk is een ravage. In 1678 wordt de kerk gerepareerd en krijgt ze haar huidige vorm. De zijbeuk verdwijnt. De klok dateert uit 1697. Op de klok staat de naam van de toenmalige schout Jaspar van Lynden.

De torenklok met de naam Jaspar van Lynden

In de 17e en 18e eeuw is de kerk officieel de enige kerk van Houten. De katholieken zijn uitgeweken naar Schalkwijk, Vechten of Jutphaas.

In de kerk zijn tot op de dag van vandaag nog de banken te zien van de adel. Er is een bank voor de adel van Schonauwen, Oud-Wulven en Wulven. Tijdens de renovatie van 1992 is een aantal banken verwijderd, waaronder die waarschijnlijk van Heemstede. In de kerk is een grafmonument van Diederik van Veldhuijzen, heer van Heemstede aangebracht.

De preekstoel stond voorheen aan de oostelijke zijde. Deze is verplaatst naar de westelijke zijde. Alle banken zijn dan ook omgedraaid. 

In de kerk is een middeleeuwse doopvont aanwezig. De doopvont heeft enkele eeuwen gestaan in de tuin van de pastorie aan de Herenweg en functioneerde als plantenbak.  De sokkel van de doopvont is nieuw. De oude sokkel van de doopvont is hergebruikt voor de preekstoel. 

Recente tijd

In 1798 worden alle kerktorens in Nederland eigendom van de burgerlijke gemeenten. De ingang van de kerk wordt verplaatst naar de zijkant. In Houten wordt de kerktoren gebruikt als opslag en voor het ophangen en drogen van brandweerslangen.

De wet bepaalde in dat jaar ook dat de kerk behoorde aan de katholieken, omdat zij in Houten in de meerderheid waren. Maar de predikant was dermate standvastig, dat de katholieken van hun recht afzagen. Die trokken vervolgens in een nieuwe kerk aan de Loerikseweg, hetgeen in die jaren een omgebouwde boerderij was. In Houten keerde de rust weer terug.

In de jaren 1811 tot en met 1813 staat er een Chappe telegraaf op de kerktoren van Houten. De lantaarnspits uit 1750 is daarvoor verbouwd. In 1865 wordt de spits veranderd van een lantaarnspits in een stompspits. De gemeente Houten is eigenaar en heeft daarvoor sloophout opgekocht.

Kerk van Houten
Kerktoren Houten rond 1893. Collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, objectnummer OF-06317

De bevolking van Houten vindt het maar niets en burgemeester Waller regelt dat er in 1893 een nieuwe spits komt. De architect van deze spits was ooit assistent van architect Albert Tepe, die de kerk aan de Loerikseweg ontwierp. Hierdoor krijgt Houten twee kerktorens met dezelfde spits.

Tijdens de slag op de Grebbeberg werden overleden soldaten tijdelijk bewaard in de kerktoren. Op 23 maart 1943 wordt de klok gevorderd door de Duitse bezetter. Door iemand uit Groningen wordt de wagon met de Houtense klok op een zijspoor geplaatst en kan de klok van de ondergang worden gered. In 1945 is de klok teruggehangen. Rond 1991 is de kerk gerestaureerd.

Tijdlijn

±695Mogelijk eerste kerk in Houten
±714Vernieling eerste kerk
±725Mogelijke (her)bouw kerk
±850Vernieling kerk
857Eerste vermelding
±930Bouw tufstenen zaalkerk
1083Eigendom kapittel St. Marie
±1250Uitbreiding kerkgebouw
1535Bouw huidige kerktoren
1563Klok hangt in toren
1580Eigendom gereformeerden
1616Toren krijgt een uurwerk
1674Noodweer treft toren en kerk
1678Kerk krijgt huidige vorm
1697Huidige klok wordt opgehangen
1750Vervanging torenspits
1796Strijd om eigendom kerk
1798Toren eigendom gemeente
1810Aanleg optische telegraaf op kerktoren
1813Sloop optische telegraaf op kerktoren
1865Vervanging torenspits
1893Weer vervanging torenspits
1940Dode soldaten in kerktoren
1943Klok gevorderd door Duitsers
1945Klok terug in toren
1992Restauratie

Tip: De kerk van Herlulf
Een interessant boek over de geschiedenis van deze kerk is geschreven door L.M.J. de Keijzer en verkrijgbaar bij de Historische Kring Tussen Rijn en Lek.
Bekijk hier