Het geslacht Ten Goye

Ten Goye
Gefotografeerd in Vianen door Sander van Scherpenzeel

Het geslacht Ten Goye was een familie uit de periode 10e tot en met de 14e eeuw, die in het gouw en latere graafschap Opgooi woonde. De familie is vermoedelijk het nageslacht van de Friese graaf Gerulf II. Een verband is echter tot op heden niet aangetoond.

Waldger, de zoon van Gerulf, wordt de eerste Graaf van Goye genoemd (bron), maar woonde zelf in Averzaath.

Na de terugkeer van de bisschop in Utrecht rond 929, probeert hij de macht van de Gerulf-dynastie in te perken. Ook bij Ten Goye is dat eeuwenlang het geval, totdat in de 14e eeuw hun familietak uitsterft en overgaat op Vianen. Ten Goye kiest regelmatig de kant van Holland of zoekt steun bij Van Gelre of Culemborg. Maar op andere momenten voeren ze taken uit voor de bisschop als burggraaf of soms maarschalk.

10e eeuw

Van de Goyes in de tiende eeuw weten we niet veel. De opvolger na Radboud van Teisterbant is niet bekend.

11e eeuw

In de 11e eeuw komen we Rodbertus Wilhelmus van Goye van Goor (1027 – 1108) tegen, die wordt vermeld als burggraaf van Utrecht. Rodbertus wordt in 1081 genoemd bij een onbekende ontginning. Zijn machtsperiode was vermoedelijk tussen 1081 en 1108.

12e eeuw

Willem de Upgoye (1050 – >1122) heerst tussen 1108 en 1122. De soldaten van Willem raken slaags met de soldaten van Keizer Hendrik V die op bezoek is in Utrecht. Willem de Upgoye wordt in de gevangenis gezet en ontheven uit zijn grafelijke macht. Na de dood van Keizer Hendrik V wordt in 1126 Dirk de Upgoye graaf van Lek-en-IJssel, Opgooi en Utrecht.

Het vertrouwen in Ten Goye is bij de Utrechtse bisschop verder gedaald. Vanaf 1132 neemt het geslacht Van Cuyk het graafschap Utrecht over (bron). De graafschappen Lek en IJssel en Opgooi blijven achter. Opgooi is daarbij al ingeklonken, want veel domeinen in Wijk bij Duurstede, Odijk en Werkhoven waren aan de Keulse kerk geschonken (bron).

Vanaf 1157 heerst Willem de Upgoye (De Schele) (1110 – 1184) over de graafschappen. Hij wordt na zijn dood opgevolgd door Willem de Upgoye (1140 –1196). Vanaf 1196 neemt Walter de Upgoye (1170 – 1242) het over.

13e eeuw

Walter maakt mee dat de grafelijke titel in 1227 wordt afgeschaft. In dat jaar is er ook een geschil tussen het kapittel van St. Marie te Utrecht en Walter van Goye. Die had te weinig tienden afgedragen. Walter zien we verder niet meer terug in de regio en hij vecht mee met de Duitse orde tegen de Pruisen. We hebben dan te maken met het gerecht ’t Goy en Houten.

Een bekende Van Goye is Ghiselbertus heer Uten Goye (1211 – 1271). Hij krijgt in 1242 na de dood van zijn vader de leiding over Opgooi en Lek en IJssel. In het jaar 1255 ontstaat er een strijd tussen Holland en Het Sticht. Ten Goye kiest de kant van Holland en krijgt razendsnel veel macht en goederen in Het Sticht. Wanneer de strijd door Holland wordt verloren, moet Ten Goye boete doen bij de bisschop. Daarna loopt Ghiselbertus weer in het gareel van de bisschop.

In 1265 wordt Ghiselbertus de eerste maarschalk van Het Nedersticht. Lang blijft hij dit niet, want drie jaar later wordt hij broeder frater Ghiselbertus quondam Dominus de Goye. Hij is tussen 1283 en 1286 de vierde in de rij van landcommandeurs van de ridderlijke Duitse orde Balije van Utrecht.

Ghiselbertus draagt in 1268 zijn goederen over aan zijn twee zoons. Walterus (1225 – 1282) wordt heer van Goye, van Hagestein en geeft de lagere rechten van ’t Goy en Houten aan zijn broer (1225 – 1300) de Goye. De een woont in kasteel Ten Goye en de ander in slot Hagestein. In 1277 wordt het graafschap Lek en IJssel verkocht en wordt alleen nog maar macht uitgeoefend over de gerechten Houten en ’t Goy en Hagestein.

Na het overlijden van Walterus in 1282 neem zoon Giselbertus van Goye  (1250 – 1300) kasteel Hagestein en de rechten over. Giselbertus geeft de lagere rechten van ’t Goy en Houten aan zijn oom Giselbertus.

14e eeuw

Vanaf 1300 is Jan Uten Goye (1277 – 1313) de belangrijkste man in Hagestein. Na zijn dood erft Margriet Uten Goye (1300 – 1333) de rechten, waarbij de lagere rechten van het gerecht ’t Goy en Houten in leen zijn bij de Goyse tak.

Giselbertus Uten Goye (1225 – 1315) is 1e burggraaf van Utrecht. Hij is erbij als in 1305 de bisschop van Utrecht alle hogere rechtsmacht naar zich toe trekt, waar hij dit kan. Dit wordt niet door iedereen erkend (Bv de adel in Culemborg en Holland negeert dit). Hierdoor zien we na 1305 nog steeds de hogere rechtsmacht verhuizen van eigenaar, terwijl de Bisschop van Utrecht dit aan hem heeft toegeëigend.

Ghisebrecht Uten Goye (1275 – 1317) de 2e burggraaf van Utrecht. Bij zijn aantreden in 1315 heeft hij te maken met hongersnood en onderneemt hij strooptochten door de regio. Ook roept hij de onafhankelijkheid uit over Houten en ’t Goy, Tull en ’t Waal, Gasperden en Hagestein. Nadat de bisschop was teruggekeerd, mocht Ghisebrecht  een verklaring afleggen en werd hij onthoofd.

De bisschop wilde vervolgens ook het kasteel tot zijn bezit nemen en in 1317 vindt belegering plaats. Maar de voogd (Heer van Culemborg) van de minderjarige zoon van Ghisebrecht bood weerstand. Met de zwaarste wapens van die tijd werd het kasteel overwonnen. Lang profiteerde de bisschop er niet van. ’s Nachts na de overwinning stierf hij. De Culemborgers weten het kasteel terug te bemachtigen.

De zoon Ghijsbrecht Uten Goye (1300 – 1334) krijgt de lagere rechten van Houten en ’t Goy en wordt de 3e burggraaf van Utrecht. In 1322 doet Margriet van Goye afstand van diverse gerechten en goederen en een deel komt bij Ghijsbrecht Uten Goye terecht. Hij verkoopt in 1331 alle gerechten, behalve de lagere rechten Houten en ’t Goy.

Opvolger als 4e burggraaf is Kind van den Goye (1325 – 1349). De naam van deze persoon is niet bekend, maar vermoedelijk zal die ook wel iets als Ghisebrecht hebben geheten. Zijn tante Katerine van Goye (1300 – 1350) wordt vermeld als 5e burggravin van Utrecht, maar zal dit hooguit 1 jaar zijn geweest. Daarna is het afgelopen van het geslacht Van Goye.

Chronologisch overzicht

NaamPeriodeRegeerperiodeOpmerking
Willem ?? van Goye van Goor (1000 – ????)
Rodbertus Wilhelmus van Goye van Goor(1027 – 1108)(1081 – 1108)Burggraaf
Willem de Upgoye(1050 – >1122) (1108 – 1122)Raakt in onmin met de keizer
Dirk de Upgoye (1080 – 1156)(1126 – 1156)Leenman
Willem de Upgoye (De Schele) (1110 – 1184) (1157 – 1184)Graaf
Willem de Upgoye (1140 – 1196)(1184 – 1196)Graaf
Walter van Upgoye(1170 – 1242)(1196 – 1242)Graaf tot 1227
Ghiselbertus heer van Goye(1211 – 1271)(1242 – 1268)Ridder en maarschalk
Gaat klooster in

Daarna ontstaat de Hagesteinse tak en de Goyse tak. De Hagesteinse tak heeft meer rechten en bezittingen dan de Goyse tak. De Goyse tak heeft tot 1322 de lagere rechten van het gerecht ’t Goy en Houten.

Hagesteinse tak

NaamPeriodeRegeerperiodeOpmerking
Walter van Goye en Hagestein(1225 – 1282) (1268 – 1284)Woont in kasteel Hagestein
Giselbertus van Goye(1250 – 1300)(1284 – 1300)Woont in kasteel Hagestein
Jan Uten Goye(1277 – 1313)(1300 – 1313)Woont in kasteel Hagestein
Margriet Uten Goye(1300 – 1333)(1313 – 1342) Woont in kasteel Hagestein

Goyse tak

NaamPeriodeRegeerperiodeOpmerking
Giselbertus de Goye (1225 – 1300) (1268 – 1300) Krijgt lagere rechten van broer en neef
Giselbertus Uten Goye (1225 – 1315)(1300 – 1315)1e burggraaf van Utrecht
Ghisebrecht Uten Goye (1315 – 1317) 13152e burggraaf van Utrecht. Wordt onthoofd
Ghijsbrecht Uten Goye (1300 – 1334)(1300 – 1334)3e burggraaf van Utrecht
Kind van den Goye (1325 – 1349)(1334 – 1349) 4e burggraaf van Utrecht
Katerine van Goye (1300 – 1350)13505e burggraaf van Utrecht.
Tante van kind van den Goye
Henric van Vianen(1285 – 1352)1350 – 1352
Gijsbrecht van Vianen1352Noemde zich Gijsbrecht Uten Goye