Nieuwe Hollandse Waterlinie

Nieuwe Hollandse Waterlinie

De Nieuwe Hollandse Waterlinie loopt door het westen en lagere deel van de gemeente Houten. De linie is in de 19e eeuw ontworpen en werd tot aan de Tweede Wereldoorlog regelmatig aangepast.

De bedoeling van de waterlinie was het inunderen van grote stukken laaggelegen land, waardoor de oprukkende vijand uit het oosten zou worden geweerd. De waterstand zou dan zo’n 40 centimeter bedragen. Deze waterstand is te hoog voor mensen en paarden en te laag voor boten. Door de voortschrijdende techniek werd de waterlinie constant verbouwd tot in 1940 aan toe.

De ontwerpers zagen in eerste instantie Frankrijk als de oprukkende vijand. Vanaf 1870 werd Duitsland gezien als de potentiële vijand. Uit een spionagerapport van de Duitsers, blijkt dat de Nieuwe Hollandse Waterlinie in 1914 een afschrikwekkend effect had, waardoor de Keizer Nederland links liet liggen.

Aanleg

Voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie werden kanalen aangelegd, forten gebouwd en werd de Kromme Rijn afgesneden. Dit alles onder uitvoering van het ministerie van Oorlog. Het zuidelijk deel van de waterlinie in Houten werd onder water gezet vanuit Fort Honswijk (station 12), het deel bij Oudwulven via Lunetten (station 13). Ook de Vaartse Rijn in combinatie met de Houtensewetering speelde een rol. Bij de Zijlgraaf was een duiker onder de spoorlijn, zodat het gebied van het huidige bos Nieuw Wulven onder water gezet kon worden.

Op plaatsen waar het landschap te hoog was, verschenen forten en lunetten, zoals op de Houtense vlakte ten noorden van Houten. Ook bij De Lek verschenen forten om te voorkomen dat de vijand via de rivier het gebied zou binnendringen.

Er is een belangrijk verschil tussen een fort en een werk. Een fort is rondom verdedigbaar
gebouw en een werk is half te verdedigen en ondersteunde een fort. Daarnaast waren er batterijen, lunetten en groepsschuilplaatsen.

In werking

De Nieuwe Hollandse Waterlinie heeft twee keer gewerkt in het zuidwesten van de gemeente Houten. Zowel aan het begin als het eind van de Tweede Wereldoorlog is er water ingelaten via Fort Honswijk. De eerste keer maakten de Nederlanders er gebruik van, de tweede keer de Duitsers.

De forten zijn bemand geweest door zowel het Nederlandse leger als het Duitse leger. Bij sommige forten werd luchtafweergeschut geplaatst, andere forten waren in gebruik als munitieopslag.

Stelling van Honswijk

Een belangrijk onderdeel in het Houtens deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie is de Stelling van Honswijk. Deze Stelling is tussen 1871 en 1886 verbeterd en uitgebreid. Tussen 1871 en 1874 werd een nieuw inundatiekanaal gegraven. Tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog werden ook aanpassingen aan de Nieuwe Hollandse Waterlinie uitgevoerd. Voor de mannen die moesten werken waren dit geen gemakkelijke dagen.

Waterliniemuseum
Het Houtens en Nieuwegeins deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in het Waterliniemuseum in Vechten.

Na de Tweede Wereldoorlog waren de forten in gebruik als theehuis, door het Ministerie van Defensie, als opslag voor de spoorwegen of in het bezit van Staatsbosbeheer. In Fort bij Vechten is het waterliniemuseum gevestigd. Dit museum gaat over de zeven waterlinies die Nederland telt.

Stelling van Utrecht

Fort bij ’t Hemeltje en het Fort bij Vechten maken onderdeel uit van de Stelling van Utrecht. Ook de groepsschuilplaatsen die ten noorden van Houten liggen maken hier onderdeel van uit. De Stelling van Utrecht is rond 1870 gebouwd, omdat de eerste verdedigingslinie te dicht op de stad lag.

Objecten in de buurt van Houten
Fort
Gemeente
Doel
Fort Honswijk Tull en ’t Waal Verdediging waterinlaat en rivier
Werk aan de Waalse Wetering Tull en ’t Waal Verdediging Vuijlcopstroomrug
Batterij aan de noordelijke Lekdijk Tull en ’t Waal Verdediging in de uiterwaarden
Lunet aan de Snel Tull en ’t Waal Verdediging flankaanval fort Honswijk
Werk aan de Korte Uitweg Tull en ’t Waal Verdediging Korte Uitweg
Werk aan de Groeneweg Tull en ’t Waal Verdediging directe aanval fort Honswijk
Gedekte Gemeenschapweg Tull en ’t Waal Verbindingsweg tussen Honswijk en
Werk aan de Korte Uitweg
De vier Lunetten Oud Wulven/Utrecht Verdediging Utrecht
Fort bij ’t Hemeltje Houten Verdediging Utrecht
Batterijen aan de Overeindseweg Jutphaas Verdediging Fort Jutphaas
Plofsluis Jutphaas Afsluiting inundatiegebied
Fort bij Vechten Bunnik Verdediging Utrecht

 

1796 Eerste schetsen gereed
1822 Start uitvoering De vier Lunetten
1828 De vier Lunetten gereed
1839 Uitbreiding van Nieuwe Hollandse Waterlinie
1842 Aarden wal Honswijk
1846 Verdieping rivier De Snel
1846 Lunet aan de Snel
1848 Fort Honswijk
1853 Invoering kringenwet
1867 Fort bij Vechten
1870 Mobilisatie
1871 Werk aan de Korte Uitweg
1871 Batterijen aan de Overeindseweg
1874 Versterking Lunet aan de Snel
1874 Nieuw inundatiekanaal
1877 Kazerne Korte Uitweg
1878 Werk aan de Waalse Wetering
1879 Gedekte Gemeenschapweg
1880 Fort bij ’t Hemeltje
1910 Batterij aan de Lekdijk
1914 Mobilisatie
1918 Werk aan de Groeneweg
1937 Bouw Plofsluis
1939 Versterking Groeneweg
1939 Mobilisatie
1940 Landschap onder water
1945 Landschap onder water
1951 Afschaffing kringenwet
1982 Zuidelijke batterij Overeindseweg gesloopt
1985 Batterij Lekdijk verdwenen