Dijkdoorbraak Lekdijk

Dijkdoorbraak Lekdijk
Bij Tull en t Waal zijn nog steeds twee wielen zichtbaar van eerdere dijkdoorbraken. De dijk is later verplaatst.

Vanaf het moment dat de Lek bedijking kreeg (vanaf 1080), kwam er een beetje veiligheid voor de regio. Maar de dijken konden niet al het hoogwater weerstaan en zo af en toe brak de Lekdijk door. Soms was de overlast zo groot, dat Schalkwijk in een groot meer veranderde en het water na een tijdje Leiden bereikte.

De 32 kilometer lange Bovendamse dijk tussen Amerongen en Vreeswijk was een problematische dijk. Deze lag op slappe veenachtige ondergrond en had voortdurend te kampen met verzakkingen. Het was de zwaarste van alle Nederlandse rivierdijken en er werd voortdurend aan gewerkt. De dijk was van groot belang, omdat achter de dijk sprake was van een flink hoogteverschil. Bij een doorbraak stroomde het rivierwater in snel tempo naar de lager gelegen gebieden van Holland en Utrecht.

Dijkdoorbraak Lekdijk Bovendams

Doorbraken vonden plaats daar waar een zandbaan (of stroomrug) in de grond ligt. Via het zand kon een kwel ontstaan en de dijk ter plaatse verzwakken. Bij een dijkdoorbraak ontstond een gat in de bodem van het dijklichaam dat behoorlijk diep was. Dit noemt men een wiel. Na het dichten van de dijk werd een nieuwe dijk aangelegd, zodat het wiel binnendijks viel.

Overstromingen vonden plaats in 1173 en 1183 (bron). Delen van Holland en het Sticht kwamen daarbij onder water. Toen in 1233 opnieuw overstromingen plaatsvonden en het Lekwater de stad Leiden bereikte, werd besloten tot dijkverzwaring.

1496

De Rijn bevriest na drie dagen hevige vorst. Op 17 februari slaat de dooi toe en van Keulen tot aan de Noordzee vinden overstromingen plaats. De Lekdijk breekt op 20 februari op twee plaatsen: bij ’t Waal en bij het veer van Beusichem. Ook de zuidelijke Lekdijk breekt door. De stad Utrecht legt snel dammen aan bij de Tolsteegpoort. Schalkwijk loopt onder water. Bij de dijk ontstaat een wiel, dat nu nog zichtbaar is.

1523

Op 5 januari om 5 uur ’s ochtends breekt ten zuiden van De Heul (ter hoogte van de huidige boerderij Bothol) de dijk door. Schalkwijk, Houten, Vreeswijk, Jutphaas komen onder water te staan. Een gezin met vijf kinderen komt om het leven. Vee in Schalkwijk verdrinkt.

Het Lekwater bereikt Leiden. Ook de werven en kelders in Utrecht lopen onder. Op het land ligt plaatselijk de modder tot kniehoogte. De Schalkwijkse wetering slibt dicht en moet worden uitgegraven. Na deze overstromingen worden dijkmetingen ingevoerd. Het wiel bij boerderij Bothol is gedempt.

1624

Door kruiend ijs bij ’t Waal kan op 11 januari (1 januari oude datering) het rivierwater niet meer verder. Er volgt op dezelfde plek als in 1496 een doorbraak. Het water stroomt direct door naar Jutphaas. Grote delen van Holland lopen onder. Het water bereikt bijna Leiden en Delft. Mensen en vee verdrinken. Een stroom vluchtelingen komt op gang. Pas twee weken later dicht men de dijk. Op de plek van de doorbraak ontstaat een tweede wiel. Beide wielen zijn binnendijks te zien.
Lees ook: de grote dijkdoorbraak van 1624

1638

Op 6 januari breekt ter noorden van de Heul (Bij boerderij Eersbil) de Lekdijk door na zware ijsgang (bron). De dijk is op twee plaatsen vlak naast elkaar doorgebroken (bron). Landerijen lopen onder water en er was grote schade. Utrecht en Holland krijgen weer met wateroverlast te maken.

1747

Op 28 februari breekt de Lekdijk bij Wijk bij Duurstede door. Het water stroomt naar Cothen, Langbroek, Schalkwijk, Honswijk en ’t Waal. Via de Kromme Rijn worden Werkhoven, Odijk, Bunnik en Vechten bereikt. Enkele dagen later stromen ook Abstede, Oudwijk, Blauwkapel, Maarsseveen, Westbroek en Tienhoven onder.

Via de Schalkwijksewetering stroomt het water naar de lagere delen van Houten, Galecop, de Meern, Woerden en Kockengen. Vooral de Vecht voert het water af richting Muiden. Doordat het water langzaam steeg, konden was iedereen gealarmeerd en kon vee tijdig worden geëvacueerd. Op 14 maart daalt het water in de Lek dusdanig, dat er geen nieuwe Lekwater bijkomt. Eind maart is het gat gedicht met een nooddijk.

De schade in Schalkwijk is groot. De Schalkwijksewetering is dichtgeslibt en boerderijen, waaronder de schuilkerk zijn beschadigd.
Lees verder

Dijkdoorstekingen

Naast de dijkdoorbraken, vonden er vanwege geschillen of oorlogen ook dijkdoorsteking plaats. Dit gebeurde in 1403 (oorlog), 1430 en 1482 (stad Utrecht). Later vinden dijkdoorstekingen bij Vreeswijk plaats.

Dijkdoorbraak Lekdijk Bovendams
1080
Aanleg Lekdijk
1140
Lekdijk bedijkt
10 mei 1173
Overstroming Lekdijk
1183
Overstroming Lekdijk (onzeker)
1233
Doorbraak Lekdijk (exact jaartal onbekend)
9 juli 1322
Doorbraak Vreeswijk
1374
Doorbraak Schalkwijk
1430
Dijkdoorsteking Steenwaard
1482
Dijkdoorsteking ’t Waal
1496
Overstroming na bevriezing
1523
Doorbraak Schalkwijk
1 januari 1624
Dijkdoorbraak na kruiend ijs ’t Waal
25 februari 1624
Nieuwe ringdijk breekt door
1638
Doorbraak De Heul
1672
Dijkdoorsteking Vreeswijk
1747
Doorbraak Wijk bij Duurstede

In sommige bronnen is er sprake van een andere datum. Dit komt omdat in het jaar 1700 de huidige kalender werd ingevoerd. Bovenstaande data zijn zoals de bewoners toen gebruikten.

Tip:

Een interessant boek over dit onderwerp is het boek ‘De Lekdijk van Amerongen naar Vreeswijk‘ geschreven door A.A.B. van Bemmel.